De Laan van Nieuw Oosteinde is een belangrijke weg tussen Voorburg en Den Haag. Als je de gemeentegrens passeert, heet de weg in Den Haag ineens Laan van Nieuw Oost-Indië. Dat lijkt er aardig op, maar het is toch nét twee lettertjes anders. Dat kan toch haast geen toeval zijn...
Die weg ligt er al eeuwen. In de loop der tijd heeft hij een aantal verschillende namen gehad. Het was in die tijd helemaal niet ongebruikelijk dat een straatnaam in de volksmond veranderde. Dat gebeurde bijvoorbeeld als een belangrijke eigenschap, bewoner of bestemming veranderde. In de vijftiende eeuw leidde de weg naar de hofstede 'De Werve' in Voorburg. De weg werd daarom eeuwenlang 'Werflaen' of 'Wervelaan' genoemd. Vanaf de zeventiende eeuw moest iedereen die de weg wilde gebruiken tol betalen. Daar kwam pas in 1928 een einde aan. De weg naar de hofstede is ook nog een tijdlang 'Hoflaan' genoemd, en aan het eind van de achttiende eeuw komt ook nog de naam 'Nieuwe Laan' voor.
Aan het eind van de negentiende eeuw kreeg de straat zijn huidige naam. In 1886 werd in Voorburg de naam 'Laan van Nieuw Oosteinde' geregistreerd. En in 1894 werd voor het Haagse deel de naam 'Laan van Nieuw Oost-Indië' vastgelegd. Die naam wordt vaak afgekort tot 'Laan van NOI'. Het curieuze is dat zowel Voorburg als Den Haag een historische onderbouwing heeft bij de keuze voor de eigen schrijfwijze. De 'Laan van Nieuw Oosteinde' is namelijk genoemd naar het Voorburgse 'Huis Nieuw Oosteinde' dat vlak bij het huidige treinstation Laan van NOI moet hebben gestaan. Dit treinstation stond in de 19e eeuw overigens bekend als station 'Nieuw Oosteinde'. En de Laan van Nieuw Oost-Indië in Den Haag is genoemd naar een zeventiende-eeuwse herberg met de naam 'Nieuw Oost-Indië', die een paarhonderd meter noordelijker moet hebben gestaan, in de buurt van de Bezuidenhoutseweg. Daar is in beide gevallen geen speld tussen te krijgen...
Waarom noem je een huis 'Nieuw Oosteinde' of een herberg 'Nieuw Oost-Indië'? Ik weet het niet, maar bij allebei kan ik wel een verhaal bedenken. Hebben die herberg en dat huis werkelijk allebei bestaan? Dat weet ik ook niet. Ik heb er in ieder geval nog geen goede bronnen voor kunnen vinden, en beide gemeentes doen er in de verklaring van hun straatnaam ook een beetje schimmig over. Misschien weten zij het ook wel niet. Feit is dat beide namen al heel lang door elkaar worden gebruikt.
Een herberg en een huis met een nagenoeg gelijke naam, op tweehonderd meter van elkaar. Ik vind het wel een mooi verhaal. En het is natuurlijk ook goed mogelijk. Ik stel voor dat we gewoon beide verklaringen voor waar aannemen, totdat het tegendeel bewezen wordt.
Die weg ligt er al eeuwen. In de loop der tijd heeft hij een aantal verschillende namen gehad. Het was in die tijd helemaal niet ongebruikelijk dat een straatnaam in de volksmond veranderde. Dat gebeurde bijvoorbeeld als een belangrijke eigenschap, bewoner of bestemming veranderde. In de vijftiende eeuw leidde de weg naar de hofstede 'De Werve' in Voorburg. De weg werd daarom eeuwenlang 'Werflaen' of 'Wervelaan' genoemd. Vanaf de zeventiende eeuw moest iedereen die de weg wilde gebruiken tol betalen. Daar kwam pas in 1928 een einde aan. De weg naar de hofstede is ook nog een tijdlang 'Hoflaan' genoemd, en aan het eind van de achttiende eeuw komt ook nog de naam 'Nieuwe Laan' voor.Aan het eind van de negentiende eeuw kreeg de straat zijn huidige naam. In 1886 werd in Voorburg de naam 'Laan van Nieuw Oosteinde' geregistreerd. En in 1894 werd voor het Haagse deel de naam 'Laan van Nieuw Oost-Indië' vastgelegd. Die naam wordt vaak afgekort tot 'Laan van NOI'. Het curieuze is dat zowel Voorburg als Den Haag een historische onderbouwing heeft bij de keuze voor de eigen schrijfwijze. De 'Laan van Nieuw Oosteinde' is namelijk genoemd naar het Voorburgse 'Huis Nieuw Oosteinde' dat vlak bij het huidige treinstation Laan van NOI moet hebben gestaan. Dit treinstation stond in de 19e eeuw overigens bekend als station 'Nieuw Oosteinde'. En de Laan van Nieuw Oost-Indië in Den Haag is genoemd naar een zeventiende-eeuwse herberg met de naam 'Nieuw Oost-Indië', die een paarhonderd meter noordelijker moet hebben gestaan, in de buurt van de Bezuidenhoutseweg. Daar is in beide gevallen geen speld tussen te krijgen...
Waarom noem je een huis 'Nieuw Oosteinde' of een herberg 'Nieuw Oost-Indië'? Ik weet het niet, maar bij allebei kan ik wel een verhaal bedenken. Hebben die herberg en dat huis werkelijk allebei bestaan? Dat weet ik ook niet. Ik heb er in ieder geval nog geen goede bronnen voor kunnen vinden, en beide gemeentes doen er in de verklaring van hun straatnaam ook een beetje schimmig over. Misschien weten zij het ook wel niet. Feit is dat beide namen al heel lang door elkaar worden gebruikt.
Een herberg en een huis met een nagenoeg gelijke naam, op tweehonderd meter van elkaar. Ik vind het wel een mooi verhaal. En het is natuurlijk ook goed mogelijk. Ik stel voor dat we gewoon beide verklaringen voor waar aannemen, totdat het tegendeel bewezen wordt.
Reacties
Aardig is dat de naam van de Laan van Nieuw Oost-Indië niet alleen in de schrijftaal, maar ook in de spreektaal doorgaans wordt afgekort: Laan van Noi, rijmend op hoi.
Laan van Noe voor het Voorburgse deel heb ik daarentegen nog nooit gehoord, maar het afkorten is ook de Voorburgers niet vreemd, want ze hebben natuurlijk wel de KW-laan en de KJ-laan (waarbij ik niet zeker weet of de afkorting KJ-laan ook in de spreektaal voorkomt, KW-laan in ieder geval wel).
Delft heeft ook een Noord-, Oost-, Zuid- en Westeinde. Zo raar is die gedachte dus niet.
@Maarten:
Over dat spatiegebruik is ook wel wat te zeggen, ja... ;-)
Daarin schrijft dr. A.A. Beekman "dat de naam Laan van Nieuw Oost-Indië ouder is dan die van Laan van Nieuw-Oosteinde en dat dus de eerste niet door verbastering uit den laatste kan ontstaan zijn, wèl dat het omgekeerde het geval is geweest."
De bronverwijzingen maken een overtuigende indruk. "Is dus de naam Laan van Nieuw-Oost-Indië goed te verklaren, met dien van Laan van Nieuw-Oosteinde is dat geenszins het geval en daartoe is, voor zooveel mij bekend, zelfs nooit een poging gedaan."
Het zal je trouwens deugd doen dat in dit artikel de straatnaam netjes als 'Laan van Nieuw-Oost-Indië' met streepjes wordt geschreven, precies zoals de straatnaam officieel staat geregistreerd! ;-)
Er is ook een Prinses Beatrixlaan (daar woont mijn moeder) maar die is nooit Koningin Beatrixlaan geworden. En dus ook niet de KB-laan.
De afkorting PB-laan ligt minder voor de hand omdat er ook nog een Prins Bernhardlaan is.
Allereerst petje af voor het gedegen onderzoek. Inmiddels schrijven 2024 en hebben we geen uitsluitsel. @Rudolf: Heb je een link naar de kadasterkaart en eventuele oudere bronnen? Het lijkt ons ontzettend leuk om ons hierin te verdiepen.
Warme groet,
Arnoud en Frans
Op https://topotijdreis.nl/vergelijk/kaart/2004/kaart/1850/@83711,455052,10 kun je oude kaarten van Nederland bekijken en vergelijken. Je kunt hier zien dat tot aan het begin van de twintigste eeuw de naam 'Laan van Nieuw Oosteinde' werd weergegeven. Dat lijkt niet helemaal correct want het Haags Gemeentearchief weet dat de naam 'Laan van Nieuw Oost-Indië' in 1894 voor het Haagse deel werd vastgesteld: https://haagsgemeentearchief.nl/straatnamencollectie/?mode=gallery&view=list&page=1&reverse=0&q=laan%20van%20nieuw%20oost%20indie
Voel je vrij om er nog eens dieper in te duiken!