Zeehelden vormen samen met schrijvers, schilders en componisten een bijzondere populaire groep in straatnamenland. Populair in aantal met name, want de laatste jaren wordt er soms wat anders naar de heldendaden van weleer gekeken. Ondanks die discussie is 'zeehelden' in Nederland nog steeds een van de meest gebruikte straatnaamthema's. Verspreid over het hele land kun je vele tientallen wijken en buurten vinden waar de straten naar oude zeehelden zijn genoemd. Welke van deze helden zijn het meest vernoemd? En welke namen mogen in een echte zeeheldenbuurt niet ontbreken? Tijd voor een onderzoek!
Welke zeehelden zijn vernoemd?
Om een beeld te krijgen van welke zeehelden er in heel Nederland vernoemd zijn, heb ik de afgelopen weken virtueel een flink aantal zeeheldenbuurten in Nederland bezocht. Daarbij kwam ik langs bekende en minder bekende namen. Voor dit verhaal ben ik dieper gedoken in straten die in Nederland genoemd zijn naar Willem Barentsz, Cornelis Evertsen, Karel Doorman, Jan van Galen, Piet Hein, Michiel de Ruyter, Maarten en Cornelis Tromp, Jan van Speijk, Abel Tasman en Witte de With. Ik koos deze tien namen omdat zij van alle zeehelden het meest vernoemd zijn. Minder vernoemde helden zoals Isaac Sweers, Jan Zoutman, Jacob van Heemskerk, Jan van Brakel en Jan van Kinsbergen deden dus in de tellingen verder niet mee.
Ik heb Maarten en Cornelis Tromp in mijn tellingen voor het gemak samengevoegd. Van de 146 Trompstraten zijn er 38 duidelijk naar vader Maarten en 8 naar zoon Cornelis genoemd, maar voor de rest was het niet direct duidelijk naar welke van de twee de Trompstraat genoemd was (en het was net even wat te veel werk om dat straat voor straat uit te zoeken).
Het viel me tijdens mijn rondgang langs alle zeeheldenbuurten op hoe ruim het thema 'zeeheld' is. Om de beginnen de periodes van hun heldendaden: de zeventiende eeuw (goed vertegenwoordigd met o.a. De Ruyter, Tromp en Van Galen), de achttiende eeuw (met Jan van Kinsbergen), de negentiende eeuw (met Jan van Speijk, die in 1831 overleed tijdens de Belgische Opstand) en de twintigste eeuw (met Karel Doorman, die in 1942 omkwam tijdens de Slag in de Javazee). Verder kom je in zeeheldenbuurten niet alleen zeeofficieren in allerlei rangen en standen tegen maar bijvoorbeeld ook ontdekkingsreizigers zoals Willem Barentsz. Je kunt blijkbaar op allerlei manieren held op zee zijn. De laatste jaren blijkt dat zeehelden ook op allerlei manieren van hun voetstuk kunnen vallen.
De meest vernoemde zeehelden zijn de admiraals en vlootvoogden die hun daden verrichtten in de zeventiende eeuw. Zij werden vaak in hun tijd al als helden vereerd en kregen bijvoorbeeld fraaie grafmonumenten. Pas aan het eind van de negentiende eeuw werden de eerste straten naar deze personen vernoemd. Het paste natuurlijk helemaal in die periode van natievorming om de herinnering aan de oude nationale helden weer op te frissen en ze te vereren met een plek in de openbare ruimte. Bovendien ontstond tegen het eind van de negentiende eeuw pas de gewoonte om in hele buurten de straten naar personen te noemen.
De jongste zeeheldenwijk ligt sinds 2020 in Urk. Daar werden - tegen alle landelijke discussies in - straten genoemd naar onder andere De Ruyter, Tromp en Hein.
Fijn feitje voor tussendoor: in Ter Heijde is meer dan twee derde van alle straten naar een zeeheld genoemd.
Aantal plaatsen
Terug naar de tien geselecteerden. Ik vond 211 Nederlandse plaatsen waar naar minimaal één van deze zeehelden een straat genoemd is. Er zijn 6 plaatsen waar ze alle tien vernoemd zijn: Amsterdam, Dordrecht, Lisse, Oud-Beijerland, Veghel en Zoetermeer. En dan ook nog eens 21 plaatsen waar negen van de tien vernoemd zijn, 24 waar er acht vernoemd zijn en 25 met zeven vernoemingen. In al deze plaatsen komen De Ruyter en Tromp steeds voor; zij mogen blijkbaar niet ontbreken in een zeeheldenbuurt. Ik vond 130 plaatsen waar ze naar minstens vier van deze tien zeehelden een straat genoemd hebben (en vaak ook nog wel een paar anderen). Van deze 130 hebben alleen Arnhem, Delfzijl en Emmen geen straat naar Michiel de Ruyter genoemd; de naam van Tromp ontbreekt alleen in Emmen en Hengelo. Er zijn ook 56 plaatsen waar maar één van deze tien helden vernoemd is; van een zeeheldenbuurt kun je daar niet echt spreken. In de plaatsen waar slechts één van deze personen vernoemd is, gaat het trouwens in ruim de helft van de gevallen om Karel Doorman. Zijn naam is dan bijvoorbeeld verbonden aan andere personen uit de Tweede Wereldoorlog.
Nog een fijn feitje voor tussendoor: bij De With, Doorman en Hein wordt bijna altijd de voornaam gebruikt in de straatnaam (bij Piet Hein zelfs in 100% van de gevonden gevallen), maar bij De Ruijter, Tromp en Van Speijk is de meerderheid juist zonder voornaam.
Aantal straten
Meestal is per plaats maar één straat naar een bepaalde held genoemd, maar vaker komt ook voor. In Capelle aan den IJssel hebben ze bijvoorbeeld een Doormanstraat en een Doormanplein, en in Delfzijl hebben ze een Abel Tasmanstraat en -plein. In Rotterdam hebben ze Doorman, Hein, De Ruyter en De With zelfs allemaal tweemaal vernoemd. Amsterdam eert De Ruyter driemaal met een Admiraal De Ruijterweg, De Ruijterkade en de Michiel de Ruijtertunnel. In Groningen liggen vlak bij elkaar een Trompstraat, Trompsingel, Trompkade en Trompbrug. De topper in deze categorie is Gouda waar ze behalve een Abel Tasmanlaan ook nog de Eerste, Tweede, Derde én Vierde Abel Tasmanhof hebben. Ze hebben in Gouda trouwens ook nog een Willem Barentszlaan en de Eerste en Tweede Willem Barentszhof. Alsof ze niet genoeg zeehelden konden vinden om te vernoemen...
Meestal is per plaats maar één straat naar een bepaalde held genoemd, maar vaker komt ook voor. In Capelle aan den IJssel hebben ze bijvoorbeeld een Doormanstraat en een Doormanplein, en in Delfzijl hebben ze een Abel Tasmanstraat en -plein. In Rotterdam hebben ze Doorman, Hein, De Ruyter en De With zelfs allemaal tweemaal vernoemd. Amsterdam eert De Ruyter driemaal met een Admiraal De Ruijterweg, De Ruijterkade en de Michiel de Ruijtertunnel. In Groningen liggen vlak bij elkaar een Trompstraat, Trompsingel, Trompkade en Trompbrug. De topper in deze categorie is Gouda waar ze behalve een Abel Tasmanlaan ook nog de Eerste, Tweede, Derde én Vierde Abel Tasmanhof hebben. Ze hebben in Gouda trouwens ook nog een Willem Barentszlaan en de Eerste en Tweede Willem Barentszhof. Alsof ze niet genoeg zeehelden konden vinden om te vernoemen...
Voor de liefhebbers zet ik van de tien geselecteerde zeehelden nog even op een rij hoe vaak ze vernoemd zijn:
- De Ruyter is in 146 Nederlandse plaatsen vernoemd en heeft daar in totaal 153 straten
- Doorman is in 145 plaatsen vernoemd in 149 straten
- Tromp en Tromp zijn samen in 137 plaatsen vernoemd in 146 straten
- Hein is vernoemd in 124 plaatsen met 130 straten
- Van Galen: 97 plaatsen en 98 straten
- Evertsen: 93 plaatsen en 95 straten
- Van Speijk: 79 plaatsen en 80 straten
- Tasman: 68 plaatsen en 77 straten
- De With: 66 plaatsen en 68 straten
- Barentsz: 51 plaatsen en 55 straten
De Ruyter, Doorman, Tromp, Hein en Van Galen zijn dus de zeehelden die de meeste straten 'veroverd' hebben. Het was dus vast geen toeval dat zij allemaal vernoemd zijn in de zeeheldenbuurt van mijn jeugd.
Reacties