Als je voorname personen vernoemt, vernoem je ze dan met of zonder voornaam?

Stel: de gemeente gaat een straat noemen naar Carola Lootsman. Moeten ze dat dan de Lootsmanstraat of de Carola Lootsmanstraat noemen? Wie bepaalt eigenlijk of de voornaam van de persoon die je vernoemt ook in de straatnaam gebruikt wordt?

Straatnamen worden in Nederland vastgesteld door de gemeente, vaak na advies van een straatnaamcommissie. Daar wordt dus bepaald of een straatnaam met of zonder voornaam wordt vastgesteld. Er zijn geen landelijke regels voor straatnaamgeving. Er zijn wel wat richtlijnen van de VNG die door veel gemeentes worden aangehouden, zoals dat straten pas naar personen vernoemd mogen als ze al een tijdje dood zijn (met een uitzondering voor leden van het koningshuis). Maar in die richtlijnen staat verder niks over het gebruik van voornamen. Gemeentes zijn daar dus volledig vrij in. Maar ook in de gemeentelijke regels en richtlijnen die ik ken, staat niks over het gebruik van voornamen. Bij de keuze voor het al dan niet gebruiken van voornamen komt het in de praktijk dus aan op ongeschreven regels, het gevoel van het moment en de andere straatnamen in de omgeving.

Overwegingen
In het algemeen zal men voor de naamgeving in een buurt of wijk een standaard kiezen en dus alle namen mét of alle namen zónder voornaam doen. Men let er bij het vaststellen van nieuwe namen veel meer dan vroeger op dat de nieuwe straatnaam goed uit te spreken en makkelijk te schrijven is, niet te lang is en daarmee dus ook makkelijk in het gebruik. Vandaar dat veel straatnamen zonder voornaam worden vastgesteld.

Als de voorkeur is om geen voornaam te gebruiken, kan men er toch voor kiezen om een bepaalde straat in de wijk met voornaam vast te stellen. Bijvoorbeeld omdat een te vernoemen persoon een heel algemene naam zoals Jansen of De Vries heeft; de voornaam maakt dan duidelijk om welke persoon het precies gaat. Wellicht dat men binnen een thema per se twee personen met dezelfde achternaam wil vernoemen; de voornaam kan dan voor het onderscheid zorgen. Iets dergelijk kan ook het geval zijn wanneer er elders in de stad al een straat voorkomt waarin dezelfde achternaam gebruikt is. En het kan ook zijn dat een bepaalde achternaam een straatnaam oplevert die niet direct aan een persoon doet denken; een straat voor de schilder Jan Steen zal men eerder Jan Steenstraat dan simpelweg Steenstraat noemen, en als men ooit een straat naar voetballer Gyrano Kerk gaat noemen zal men dat vast niet simpelweg Kerkstraat noemen. Allemaal redenen om een voornaam te gebruiken in de straatnaam, ook als alleen het gebruik van de achternaam eigenlijk de standaard is. (Het kan trouwens ook andersom werken. In Rotterdam ligt bijvoorbeeld bij Frans Halssingel en Jeroen Boschlaan, ook de Mesdaglaan. Wist men zijn voornaam niet? Nee, men besloot hier juist de voornaam weg te laten en zo de twee broers tegelijk te vernoemen.)

Er worden tegenwoordig vaker straten naar 'vergeten vrouwen' genoemd, om zo de man/vrouw-verdeling in straatnamen (die ruim in het voordeel van de mannen is) te herstellen. Om duidelijk te maken dat de straat naar een vrouw genoemd is, kiest men er nog wel eens voor om de voornaam en soms ook de meisjesnaam erbij te zetten. In plaats van voor Verbeeklaan kiest men dan bijvoorbeeld voor Ankie Verbeek-Ohrlaan. Een bekend voorbeeld van zo'n 'vrouwenbuurt' is de wijk Stevenshof in Leiden met bijvoorbeeld de Hannie Schaftstraat, Truus Smuldersstraat en Anna Blamanpad - volgens mij hebben alle straten in die wijk de voornaam erbij.

Statistieken
Het zou natuurlijk interessant kunnen zijn om eens vast te stellen bij hoeveel procent van de naar een persoon genoemde straat er een voornaam is gebruikt. Dat zal echter een helse klus zijn. Je kunt niet simpelweg van alle Steenstraten aannemen dat die wel naar Jan Steen genoemd zullen zijn. Sterker nog: bij de meeste zal dat niet zo zijn. Die namen moet je dus allemaal met de hand nalopen om te bepalen of de schilder daar zonder voornaam vernoemd is. En dan heb je nog gevallen zoals de Piet Heinstraat in Utrecht die niet naar de beroemde zeeheld genoemd is, maar naar de zoons van de bouwondernemer die Piet & Hein heetten. Dat is dus een straat met twee voornamen en geen achternaam!

Ik heb voor een paar 'beroepsgroepen' gekeken of er een patroon te zien is in het gebruik van voornamen in de straatnaam: sporters, schilders, componisten, zeehelden en leden van het koningshuis. Voor het koningshuis en de sporters keek ik naar de volledige lijst, maar voor de andere drie categorieën heb ik om praktische redenen om steekproef genomen.

• Personen die het vaakst vernoemd worden, zijn de leden van het koningshuis zoals Wilhelmina, Juliana en Beatrix. Het zal je niet verbazen dat daarbij altijd de voornaam en slechts zelden een achternaam gebruikt wordt. Amsterdam heeft bijvoorbeeld wel een Claus van Amsbergstraat.
• In mijn lijst met alle straten die naar sporters genoemd zijn, is in bijna 100% van de gevallen de voornaam gebruikt. Waarschijnlijk is dat omdat die personen beter herkend en herinnerd worden met hun voornaam erbij. Geen idee wie Geesink was, maar Anton Geesink kennen we allemaal.
• De componisten Bach, Beethoven, Chopin, Mozart, Schubert, Sweelinck, Vivaldi en Wagner hebben samen in Nederland bijna 1000 straatnamen. Daarvan is bij 97% alleen de achternaam gebruikt. Voor Beethoven en Chopin is dat zelfs 100%.
• De zeehelden De Ruijter, De With, Doorman, Hein, Tromp (2x) en Van Speijk hebben samen ongeveer 750 straatnamen. Bij De With, Doorman en Hein wordt bijna altijd de voornaam gebruikt in de straatnaam (bij Piet Hein zelfs in 100% van de gevallen). Bij De Ruijter, Tromp en Van Speijk is de meerderheid juist zonder voornaam. Bij De Ruijter en Tromp zie je trouwens ook wel dat alleen de initiaal gebruikt wordt, zoals in de M.A. de Ruijterstraat.
• Bij de bijna 1000 straten die naar de schilders Van Rijn, Hals, Hobbema, Van Gogh, Van Ruijsdael en Vermeer genoemd zijn, is het beeld net zo afwisselend. Bij Frans Hals wordt in bijna alle straatnamen de voornaam gebruikt, en ook bij Van Gogh en Vermeer is dat meer dan de helft. Bij Ruijsdael en Hobbema wordt juist vaker voor een straatnaam zonder voornaam gekozen. En ook bijzonder: bij Van Rijn wordt bij meer dan 90% van de straatnamen juist alleen de voornaam (Rembrandt, voor wie hem nog niet herkend had) gebruikt. 

Voor de Oranjes en de componisten is er dus nog wel een duidelijke standaard, maar voor de rest is er bijzonder veel variatie te zien die wordt veroorzaakt door lokale voorkeur en willekeur.