Doorgaan naar hoofdcontent

Heulen en kneuteren met de koning - over de straatnamen van Prinsjesdag

Op Prinsjesdag rijden koning Willem-Alexander en koningin Máxima in de Glazen Koets van Paleis Noordeinde naar de Ridderzaal. Hopelijk kijken ze onderweg goed uit het raam naar de straatnaambordjes, want de route leidt ze langs een paar bijzondere straatnamen die allemaal wat vertellen over de geschiedenis van Den Haag.

Nadat de koets het paleis verlaten heeft, rijdt deze eerst een stukje over het Noordeinde. Die straat werd eeuwen geleden al zo genoemd omdat hij aan de noordkant de stad uitliep. Het was toen overigens niet meer dan een modderpad. De bebouwing hield hier op en het was dus echt het noordeind van de stad. In 1533 werd hier een huis gebouwd dat in de loop der eeuwen is verbouwd, verwaarloosd, gerestaureerd en uitgebreid, en uiteindelijk geworden is tot het Paleis Noordeinde zoals wij dat nu kennen. Sinds 1984 is het in gebruik als werkpaleis, eerst voor koningin Beatrix en nu voor Willem-Alexander.

De koets slaat linksaf de Heulstraat in. Langs de oostkant van het Noordeinde liep ooit een beek (van Kijkduin naar de Hofvijver) en op deze plek kon je die beek via een brug oversteken om het zijstraatje in te gaan. Heul is een oud woord voor brug, en de naam van het straatje is daaraan ontleend. Je ziet die 'heul' ook terug in namen zoals Kwintsheul (brug over de 'quint' (waarvan de herkomst dan weer onzeker is)) en Zwetheul (brug over de Zweth). Heel in de verte heeft 'heul' wel iets te maken met het werkwoord 'heulen', in de betekenis 'samenspannen'.

In het verlengde van de Heulstraat ligt de Kneuterdijk. In een document uit 1539 komt deze naam al voor als 'Knoterdijck' of 'Knoeterdijck'. Volgens Constantijn Huygens had die naam te maken met 'kneuteren' of 'knoteren', waarmee men bij de vinkenvangst het gebruik van lokvogels aanduidt. Huygens noemde de straat zelf Agger Acanthinus, wat wel vertaald wordt als Distelvinkenplein. En distelvink is dan weer een ander woord voor het puttertje, wat we kennen van het beroemde schilderij van Fabritius dat even verderop in het Mauritshuis hangt. Maar daar komen we zo.

We rijden het Lange Voorhout op. Die naam kan niet los worden gezien van het Korte Voorhout. Het hele Voorhout is een uitloper van het Haagse Bos. In de veertiende eeuw stond hier al een hofstede die 'Voerhoute' werd genoemd; vanuit het centrum van de stad bezien lag die inderdaad vóór het bos. Tijdens de Franse tijd in Nederland (van 1811 tot 1813) droeg het Lange Voorhout kort de Franse naam Cour Napoleon (Napoleonsplein).

De koets volgt de bocht naar rechts en komt op het Tournooiveld uit. Een toernooiveld dus, maar dan in de ouderwetsche spelling. Den Haag had eeuwen terug twee schuttersgilden - St. Joris en St. Sebastiaan - en die hadden ongeveer op deze plek hun terreinen. Zo'n schietbaan werd ook wel de doelen genoemd, en later ging men die naam ook voor het gildegebouw gebruiken. Iets verderop herinnert ook de naam van de Doelenstraat aan deze doelen - die straatnaam kwam in 1608 al voor.

We komen bij de Korte Vijverberg. Net zoals Lange Voorhout bij Korte Voorhout hoort, hoort de Korte Vijverberg bij de Lange Vijverberg. Beide liggen langs de Hofvijver, respectievelijk langs de korte en de lange zijde. De Lange Vijverberg was er het eerst. Om die straat aan te kunnen leggen, moest een deel van de vijver worden gedempt. Het uitgediepte zand werd op de rand langs de vijver gelegd en zo ontstond een 'berg'. De naam Vijverberg werd in de veertiende eeuw al gebruikt.

En dan gaat de koets langs het Mauritshuis en door de Grenadierspoort (ook wel Mauritspoort) het Binnenhof op. De Graven van Holland lieten aan het eind van de dertiende eeuw op deze plek een grafelijk kasteel bouwen, en daaromheen ontstond vervolgens Den Haag. De hof binnen de muren van het kasteel werd het Binnenhof, en het deel van de hofgrond buiten de muren noemde men Nederhof, Voorhof en uiteindelijk Buitenhof.

Zo, weer wat geleerd over onze Hofstad. Tijd om uit te stappen!

Reacties

Anoniem zei…
Leuk om te lezen.
Jaap Spiering zei…
"Kwintsheul (brug over de Quint)" - Zover mij bekend is dit geen brug over de Quint, er is geen water met die naam. Er is wel discussie over de herkomst van de naam (het zou de vijfde brug vanaf Voorburg zijn, of aangelegd door ene Quint), maar geen consensus. Zie ook:

http://www.overhetwestland.nl/2013/07/09/veel-getwitter-over-de-naam-kwintsheul/
Dinx zei…
@Jaap:
Misschien dat 'Quint' inderdaad niet de letterlijke naam van het watertje was. Ik las in de Etymologiebank dat het gaat over een water dat rond 1280-1287 vermeld wordt als quintes wateringhe, in 1336 als Quincweteringe. Dat leest toch als een watering die 'quint' heet. Maar ik begrijp uit de verhalen dat er ook onduidelijkheid is over de precieze herkomst van dat woord.
Jaap Spiering zei…
Dan zal er toch een watertje bestaan hebben wellicht. Het klinkt alsof er grondig onderzoek gedaan is!
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Populaire posts van deze blog

Wat is de echte Monopoly-stad van Nederland? En waar ligt Ons Dorp?

Een tijd geleden heb ik al eens uitgelegd wie de straatnamen heeft gekozen voor het Nederlandse Monopoly-spel. De Nederlandse editie van het spel was de eerste waarin straatnamen uit verschillende steden werden gebruikt. Dus vroeg ik me af: is er misschien toch één stad te vinden die al die straatnamen heeft? Dan zouden ze daar mooi hun geheel eigen editie van het spel kunnen maken. Tijdens die zoektocht diende nog een tweede vraag zich aan: waar ligt Ons Dorp?

Laten we eerst eens even kijken hoe bijzonder die straatnamen uit het Monopoly-spel eigenlijk zijn. In de top-10 met straatnamen die in het Nederland het meest voorkomen, staat één straat uit Monopoly: de Dorpsstraat. Die komt in Nederland 315 keer voor, van Aalsmeer tot Zwolle. De Brink komt 67 keer voor, van Almelo tot Zuidwolde. Op 43 plaatsen ligt een Steenstraat, van Alphen aan den Rijn tot in Zwolle. Dan komen we bij een bijzonder geval: de Houtstraat komt 32 keer voor in Nederland (van Almere tot Wolvega), maar vreemd ge…

Wie heeft de straatnamen van Monopoly gekozen?

De Barteljorisstraat, Neude, A-Kerkhof en de Kalverstraat. Iedereen kent de straatnamen uit het Monopoly-spel. Maar waarom hebben nou juist deze straatnamen een plekje in het spel gekregen? Waarom heeft men uit Rotterdam niet de Weena of de Lijnbaan gekozen, en voor Amsterdam de P.C. Hooftstraat? En waarom zitten Haarlem en Arnhem er wel in, en Maastricht en Eindhoven niet? Wie heeft dat allemaal bedacht?

Voor de geschiedenis van het spel gaan we even helemaal terug naar 1904. Elizabeth Magie vroeg toen patent aan op het bordspel 'The Landlord's Game'. Geïnspireerd door dat spel liet Charles Darrow in 1934 in eigen beheer 5000 exemplaren van het spel 'Monopoly' maken en die waren binnen een jaar verkocht. Toen toonde Parker Brothers interesse om het spel in de Verenigde Staten uit te geven. Zij verkochten binnen een jaar meer dan een miljoen exemplaren. De populariteit van het spel bleef niet onopgemerkt en de Engelse firma Waddington kocht in 1936 de rechten om he…

De langste straatnamen van Nederland

Wat zijn de langste straatnamen van Nederland? Ik zet deze mooie namen graag voor je op een rijtje.

Om de lengte van een straatnaam te bepalen volstaat het niet om op de straatnaamborden te kijken, want soms hangen er in één straat al borden met verschillende schrijfwijzen van dezelfde naam. Het is beter om uit te gaan van de officiële schrijfwijze van de straatnaam zoals die is vastgelegd in de BAG, de Basisregistraties Adressen en Gebouwen. Dat levert de volgende top-10 op:
Ir. Mr. Dr. van Waterschoot van der Grachtstraat in Heerlen (48 tekens in totaal, 38 tekens zonder punten en spaties)Burgemeester Baron van Voerst van Lyndenstraat in Gramsbergen (46/41 tekens)Wethouder Fierman Eduard Meerburg senior kade in Katwijk (45/40 tekens)Burgemeester Baron van Voorst tot Voorstweg in Tilburg (43/38 tekens)Burgemeester van Nispen van Sevenaerstraat in Laren (42/38 tekens)Burgemeester van Hövell tot Westerflierpad in Halfweg (42/38 tekens)Burgemeester Hoytema van Konijnenburglaan in Scherpe…

Wat is in Nederland de langste straat met één naam?

De Oudebildtdijk in de Friese gemeente Het Bildt wordt vaak de langste straat van Nederland genoemd. De straat loopt van Westhoek naar Oudebildtzijl en is volgens Google Maps in totaal 12,1 kilometer lang. Dat is best een eind inderdaad. Maar is het daarmee inderdaad de langste straat van Nederland? En meer specifiek: de langste straat die van begin tot eind dezelfde straatnaam heeft? Ik zal het maar meteen verklappen: dat is dus niet.

Als je gaat zoeken naar 'langste straat van Nederland' kom je allerlei straatnamen tegen. Ik zag dat ergens iemand de Voorstraat in Dordrecht noemde, maar die is 'slechts' 1.200 meter en daarmee met afstand niet de langste. De Laan van Meerdervoort in Den Haag wordt ook vaak genoemd, maar die is met een lengte van 5.800 meter ook zeker niet de langste straat van Nederland. Hier en daar lijkt men dat door te hebben, want daar noemt men het specifiek de langste láán van Nederland.

Ik vind gemakkelijke een paar straten die een stuk langer z…