Doorgaan naar hoofdcontent

Over de Heerstraat en de Heirbaan - Romeinse wegen in Nederland

Op veel plaatsen in Nederland liggen straatnamen zoals Heerstraat, Heerbaan en Heerweg. Ze komen in het hele land voor, maar het merendeel ligt in Limburg, Noord-Brabant en Zuid-Holland. Naar welke heer zijn deze straten allemaal genoemd? Het antwoord is: ze zijn helemaal niet naar een heer genoemd, maar naar het Romeinse leger. Ik zal vertellen hoe dat zit.

De eerste vier eeuwen van onze jaartelling was een groot deel van West-Europa bezet door de Romeinen. In het noorden werd het Romeinse Rijk begrensd door de 'limes', die bij ons langs de Rijn liep. De Romeinen brachten ons veel nieuwe dingen: geld, sieraden, lezen en schrijven, stenen huizen en een leger. En ook: wegen. In het hele gebied dat de Romeinen bezetten, werden langs belangrijke routes hoofdwegen aangelegd. Het waren de eerste echte wegen die hier werden aangelegd. De routes liepen van Maastricht via Nijmegen naar Arnhem, en van daar via Leiden naar Katwijk en Naaldwijk. De wegen waren vooral bedoeld voor het Romeinse leger, maar werden ook gebruikt door handelaars, boeren en koeriers.

Grondig werk
De wegen werden meestal aangelegd door Romeinse soldaten. Die gingen daarbij altijd grondig te werk. Er werd eerst een stuk grond afgegraven en dat gat werd vervolgens in lagen weer gevuld: eerst een fundering van grote stenen, daarop lagen met kiezels en zand en bovenop een wegdek van grote kasseien. Aan de zijkanten werd het wegdek verstevigd met boomstammen. Als men in de direkte omgeving niet de gewenste materialen kon vinden, week men nog wel eens van deze aanpak af. Voor de wegen langs de Maas werd bijvoorbeeld vooral veel grind of zand gebruikt, zonder een speciale fundering te gebruiken want dat was daar niet nodig. In de omgeving van Utrecht werden juist extra zware fundamenten aangelegd van houten balken en vlechtwerk om daarmee het verzakken te voorkomen.

In de vierde eeuw trokken de Romeinen zich terug uit ons gebied. Sommige van de door hen aangelegde wegen werden daarna verwaarloosd, maar er zijn er genoeg die bewaard zijn gebleven. Dat waren vooral de wegen tussen de belangrijkste steden uit die tijd, en de wegen die voor belangrijke handelsroutes werden gebruikt. Aan het eind van de achttiende eeuw waren de voormalige Romeinse wegen nog steeds de belangrijkste verbindingswegen in Nederland. En trouwens ook in andere delen van Europa. Pas in die tijd werden er voor het eerst ook gestructureerd nieuwe verharde wegen aangelegd.

Een heer op straat
De wegen werden vaak 'heerbaan' of 'heerweg' genoemd. Die naam is afgeleid van het Middelnederlandse woord 'heer' of 'heir'. Dat betekende niet alleen 'mannelijk persoon', maar ook 'legermacht'. Het woord wordt tegenwoordig niet meer in die betekenis gebruikt. Je ziet het nog wel terug in woorden zoals herberg (een plek waar je het leger bergt, in veiligheid brengt), hertog (iemand die het leger toogt, of leidt) en heraut (oorspronkelijk een 'legeraanvoerder'), in namen zoals Herman (man in het leger) en Herbert (uitblinkend in het leger), en in de naam van het Gelderse dorp Herwijnen (dat 'legerweide' betekent). (Héél in de verte is het woord 'heer' ook nog verwant met onze 'haas' ('hare' in het Engels). En hoe noemen we het nest van een haas? Precies: leger! Een 'leger' is van oorsprong gewoon een ligplaats, en dan maakt het verder eigenlijk niet uit of er slechts een haas slaapt of dat er een hele strijdmacht bivakkeert.)

Wat is er nog van over?
Van de wegen zelf zie je tegenwoordig nog maar weinig meer terug. Een enkele keer worden er bij een opgraving fundamenten van een oude heerbaan gevonden. Op veel plekken is de route van de heerbaan opgenomen in het moderne wegennet. Buiten de bebouwde kom kun je ze soms herkennen aan ongewoon lange rechte stukken weg. In dorpen en steden kun je het eigenlijk alleen zien als de oude aanduiding van de weg in de straatnaam is vereeuwigd. Als je ergens langs één van de oude Romeinse routes een straat ziet die Heerweg, Heerbaan, Heirstraat, Heirweg, Oude Baan of Herenstraat heet, dan weet je nu dat op die plek misschien oorspronkelijk door Romeinse soldaten een weg is aangelegd. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Oude Baan en de Heirweg in Born, de Heerstraat in Boxmeer, Oeffelt en Sint Agatha en ook voor de Hertogstraat in Nijmegen.

Met die conclusie moet je overigens wel een beetje voorzichtig zijn, want in hetzelfde gebied worden ook wel eens nieuwe straten Heerbaan of zo genoemd "omdat er vroeger ergens in de buurt een Romeinse weg liep". Dan is het dus slechts een moderne verwijzing naar de vroegere aanwezigheid van Romeinen in die omgeving.

Reacties

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Populaire posts van deze blog

De Johan Cruijff Boulevard - over de geschiedenis van het begrip 'Engelse ziekte'

Eerder deze week werd bekend gemaakt dat de Arena boulevard in Amsterdam een nieuwe naam krijgt: hij heet voortgaan Johan Cruijff Boulevard. Iemand vroeg me waarom beide namen met een extra spatie geschreven zijn. Zou het niet logischer zijn om dat Arenaboulevard en Johan Cruijffboulevard te noemen? Ja, dat zou meer volgens de standaard zijn. In Amsterdam worden samenstellingen in bijna alle straatnamen aaneengeschreven, maar er zijn nog enkele uitzonderingen zoals de Fien de la Mar Straat en het Dwaze Moeders plein. Ook in de rest van het land komen dat soort straatnamen met extra spaties voor. Naar de reden voor dat spatiegebruik kan ik alleen maar gissen. Grote kans dat het gewoon komt door onzorgvuldigheid ergens in het proces. Pratend over die spatie kwam ook de term Engelse ziekte voorbij. Voor sommige mensen zijn 'onjuist spatiegebruik' en 'Engelse ziekte' synoniemen van elkaar. Voor anderen is 'Engelse ziekte' een ruimer begrip, waar ook het gebruik van …

Wat is de echte Monopoly-stad van Nederland? En waar ligt Ons Dorp?

Een tijd geleden heb ik al eens uitgelegd wie de straatnamen heeft gekozen voor het Nederlandse Monopoly-spel. De Nederlandse editie van het spel was de eerste waarin straatnamen uit verschillende steden werden gebruikt. Dus vroeg ik me af: is er misschien toch één stad te vinden die al die straatnamen heeft? Dan zouden ze daar mooi hun geheel eigen editie van het spel kunnen maken. Tijdens die zoektocht diende nog een tweede vraag zich aan: waar ligt Ons Dorp?

Laten we eerst eens even kijken hoe bijzonder die straatnamen uit het Monopoly-spel eigenlijk zijn. In de top-10 met straatnamen die in het Nederland het meest voorkomen, staat één straat uit Monopoly: de Dorpsstraat. Die komt in Nederland 315 keer voor, van Aalsmeer tot Zwolle. De Brink komt 67 keer voor, van Almelo tot Zuidwolde. Op 43 plaatsen ligt een Steenstraat, van Alphen aan den Rijn tot in Zwolle. Dan komen we bij een bijzonder geval: de Houtstraat komt 32 keer voor in Nederland (van Almere tot Wolvega), maar vreemd ge…

Wat is in Nederland de langste straat met één naam?

De Oudebildtdijk in de Friese gemeente Het Bildt wordt vaak de langste straat van Nederland genoemd. De straat loopt van Westhoek naar Oudebildtzijl en is volgens Google Maps in totaal 12,1 kilometer lang. Dat is best een eind inderdaad. Maar is het daarmee inderdaad de langste straat van Nederland? En meer specifiek: de langste straat die van begin tot eind dezelfde straatnaam heeft? Ik zal het maar meteen verklappen: dat is dus niet.

Als je gaat zoeken naar 'langste straat van Nederland' kom je allerlei straatnamen tegen. Ik zag dat ergens iemand de Voorstraat in Dordrecht noemde, maar die is 'slechts' 1.200 meter en daarmee met afstand niet de langste. De Laan van Meerdervoort in Den Haag wordt ook vaak genoemd, maar die is met een lengte van 5.800 meter ook zeker niet de langste straat van Nederland. Hier en daar lijkt men dat door te hebben, want daar noemt men het specifiek de langste láán van Nederland.

Ik vind gemakkelijke een paar straten die een stuk langer z…

Is het Hub of Huub van Doorne? - over straatnamen die je anders schrijft

Stel je eens voor dat er een straat naar je wordt genoemd en dat men daarbij je naam verkeerd schrijft. En stel je nou eens voor dat je zelf het straatnaambord mag onthullen en dan voor het oog van de toegestroomde menigte ontdekt dat ze je naam verkeerd geschreven hebben. Dat gebeurde Hub van Doorne in 1965.
Hubert 'Hub' van Doorne was de oprichter van DAF. Hij werd geboren in 1900 in America (in Noord-Limburg) en verhuisde op zijn twaalfde naar Deurne. Daar begon hij in 1928 samen met zijn broer Wim een eigen bedrijf: Hub van Doorne's Machine Fabriek. Dat bedrijf ging een paar jaar later Van Doorne's Machinefabriek en Constructiewerkplaatsen heten, en weer een paar jaar later werd de naam Van Doorne's Aanhangwagenfabriek N.V. DAF. Het bedrijf maakte toen voornamelijk aanhangwagens voor gebruik in de landbouw. Het bedrijf groeide verder: in 1949 werden de eerste vrachtwagens geproduceerd en nadat Hub van Doorne de Variomatic had uitgevonden ('het pientere pookj…