Doorgaan naar hoofdcontent

Van Burchgrafte tot Zernikedreef - zeven eeuwen straatnaamgeving in Leiden (boekrecensie)

In 2019 bestond de straatnaamcommissie van Leiden 65 jaar. Dat jubileum was de aanleiding om een boek uit te geven over de straatnaamgeving van de stad door de eeuwen heen: 'Straatnamen in Leiden - Een verhaal van zeven eeuwen'. Het boek werd geschreven door historicus Rudi van Maanen en taalkundige Marijke Mooijaart, beiden lid van de Leidse straatnaamcommissie.

Veel straatnaamboeken zijn geschreven volgens een vast format: na een korte inleiding over de geschiedenis van de stad volgt een alfabetische opsomming van alle straatnamen met daarbij een verklaring en wat achtergronden bij de naam. Ik heb een hele rij van die boeken in de kast staan. Het voordeel van die opzet dat je gemakkelijk straatnamen op kunt zoeken. Het nadeel is dat je er niet aan ontkomt om soms slechts korte verklaringen op te nemen zoals 'vogel uit de familie van Anatidae', omdat er simpelweg niet veel meer te melden is bij de straatnamen in de vogelbuurt.

In Leiden koos men een heel andere opzet voor het boek. In plaats van de alfabetische opsomming vertelt het boek in zijn geheel het verhaal van zeven eeuwen geschiedenis van de stad. Die geschiedenis wordt steeds beschreven vanuit de straatnaamgeving: hoe kwamen de straten in de middeleeuwen aan hun namen, hoe ontwikkelde de naamgeving zich toen de stad begon te groeien, wat gebeurde er met de straatnamen in de tijd van annexaties en grootschalige projectontwikkeling, en welke overwegingen speelden een rol bij de keuze van de straatnaamthema's? Ik las bijvoorbeeld hoe een onbeduidend straatje in de Tuinstadwijk de prominente naam Prinses Wilhelminastraat kreeg: de straatnaam werd kort na de geboorte van het prinsesje bedacht door de projectontwikkelaar van het arbeidersbuurtje dat toen nog in Zoeterwoude lag en bij annexatie van het gebied door Leiden bleef de straatnaam behouden. Ik las ook dat er een Japanse buurt is ontstaan in De Kooi op de plek van het buitenhuis Nippon van de Japanonderzoeker Von Siebold; de naam Nipponstraat is na de Tweede Wereldoorlog vervangen, maar er kwamen later wel andere straten zoals de Formosastraat en de Decimastraat. En ik las hoe de Leidse wijk Stevenhof in 1981 - in het kader van het gemeentelijke emancipatiebeleid - een van de eerste 'vrouwenwijken' in Nederland werd, met alleen maar straten die naar vrouwen genoemd zijn. Zo leer je tijdens het lezen veel over hoe bewoners en stadsbestuur door de eeuwen heen met straatnaamgeving om zijn gegaan, welke overwegingen er waren, welke discussies werden gevoerd en welke regels werden gehanteerd.

De opzet van het boek heeft ook een keerzijde. Als je de verklaring van een specifieke straatnaam zoekt - bijvoorbeeld omdat je er zelf gewoond hebt - word je soms naar plekken her en der in het boek verwezen waar je het antwoord bij elkaar moet puzzelen. En sommige straten staan er helemaal niet in. Ik zocht bijvoorbeeld naar de verklaring van bijzondere Leidse straatnamen zoals de Dullebakkersteeg en de Aarstraat, maar die komen allebei in het hele boek niet voor. Toen ik het boek liet zien aan iemand die lang in Leiden heeft gewoond, zocht die meteen de Lekstraat op omdat zijn zus daar woont... maar die straat staat er ook niet in. Om het korte stukje over de Rivierenbuurt te vinden, had hij in de index naar Amstelstraat of Zaanstraat moeten zoeken, zo ontdekte ik pas later. De gekozen opzet geeft de geboden informatie dus wel meer context - en vaak ook meer samenhang in tijd of thematiek - dan de alfabetische opsomming waar in veel andere straatnaamboeken voor gekozen is, maar het biedt tegelijk ook minder concrete informatie over individuele straatnamen. Voor die informatie per straatnaam wordt op dit moment gewerkt aan een website op online.leiden.nl/straatnaam.

Ik zeg altijd dat straatnamen ons veel kunnen leren over de geschiedenis van een stad. Toen ik ooit voor mijn studie naar Delft verhuisde, heb ik daar veel over de stad geleerd aan de hand van de historische straatnamen. Het boek 'Straatnamen in Leiden' bevestigt mijn stelling, want hoewel het officieel gaat over de straatnamen van de stad weet je na het lezen van dit boek ook alles over de ontwikkeling van de stad, de belangrijkste gebeurtenissen en de opvallendste inwoners. Het is goed te zien dat er grondig onderzoek is gedaan bij het samenstellen van dit boek. De tekst is goed verzorgd en uitgebreid voorzien van oude en nieuwe illustraties. Achterin is een uitgebreide lijst met noten en bronnen opgenomen. Het boek is daarmee interessant voor iedereen die interesse heeft in de geschiedenis van Nederlandse straatnamen, maar naar mijn idee toch vooral voor mensen die een band hebben met Leiden.

Boekinformatie:
Straatnamen in Leiden - Een verhaal van zeven eeuwen
door Rudi van Maanen, Marijke Mooijaart

Reacties

Nicole zei…
Mooie recensie van een mooi boek!
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Populaire posts van deze blog

De Johan Cruijff Boulevard - over de geschiedenis van het begrip 'Engelse ziekte'

Eerder deze week werd bekend gemaakt dat de Arena boulevard in Amsterdam een nieuwe naam krijgt: hij heet voortgaan Johan Cruijff Boulevard. Iemand vroeg me waarom beide namen met een extra spatie geschreven zijn. Zou het niet logischer zijn om dat Arenaboulevard en Johan Cruijffboulevard te noemen? Ja, dat zou meer volgens de standaard zijn. In Amsterdam worden samenstellingen in bijna alle straatnamen aaneengeschreven, maar er zijn nog enkele uitzonderingen zoals de Fien de la Mar Straat en het Dwaze Moeders plein. Ook in de rest van het land komen dat soort straatnamen met extra spaties voor. Naar de reden voor dat spatiegebruik kan ik alleen maar gissen. Grote kans dat het gewoon komt door onzorgvuldigheid ergens in het proces. Pratend over die spatie kwam ook de term Engelse ziekte voorbij. Voor sommige mensen zijn 'onjuist spatiegebruik' en 'Engelse ziekte' synoniemen van elkaar. Voor anderen is 'Engelse ziekte' een ruimer begrip, waar ook het gebruik van …

Wat is de echte Monopoly-stad van Nederland? En waar ligt Ons Dorp?

Een tijd geleden heb ik al eens uitgelegd wie de straatnamen heeft gekozen voor het Nederlandse Monopoly-spel. De Nederlandse editie van het spel was de eerste waarin straatnamen uit verschillende steden werden gebruikt. Dus vroeg ik me af: is er misschien toch één stad te vinden die al die straatnamen heeft? Dan zouden ze daar mooi hun geheel eigen editie van het spel kunnen maken. Tijdens die zoektocht diende nog een tweede vraag zich aan: waar ligt Ons Dorp?

Laten we eerst eens even kijken hoe bijzonder die straatnamen uit het Monopoly-spel eigenlijk zijn. In de top-10 met straatnamen die in het Nederland het meest voorkomen, staat één straat uit Monopoly: de Dorpsstraat. Die komt in Nederland 315 keer voor, van Aalsmeer tot Zwolle. De Brink komt 67 keer voor, van Almelo tot Zuidwolde. Op 43 plaatsen ligt een Steenstraat, van Alphen aan den Rijn tot in Zwolle. Dan komen we bij een bijzonder geval: de Houtstraat komt 32 keer voor in Nederland (van Almere tot Wolvega), maar vreemd ge…

Wat is in Nederland de langste straat met één naam?

De Oudebildtdijk in de Friese gemeente Het Bildt wordt vaak de langste straat van Nederland genoemd. De straat loopt van Westhoek naar Oudebildtzijl en is volgens Google Maps in totaal 12,1 kilometer lang. Dat is best een eind inderdaad. Maar is het daarmee inderdaad de langste straat van Nederland? En meer specifiek: de langste straat die van begin tot eind dezelfde straatnaam heeft? Ik zal het maar meteen verklappen: dat is dus niet.

Als je gaat zoeken naar 'langste straat van Nederland' kom je allerlei straatnamen tegen. Ik zag dat ergens iemand de Voorstraat in Dordrecht noemde, maar die is 'slechts' 1.200 meter en daarmee met afstand niet de langste. De Laan van Meerdervoort in Den Haag wordt ook vaak genoemd, maar die is met een lengte van 5.800 meter ook zeker niet de langste straat van Nederland. Hier en daar lijkt men dat door te hebben, want daar noemt men het specifiek de langste láán van Nederland.

Ik vind gemakkelijke een paar straten die een stuk langer z…

Is het Hub of Huub van Doorne? - over straatnamen die je anders schrijft

Stel je eens voor dat er een straat naar je wordt genoemd en dat men daarbij je naam verkeerd schrijft. En stel je nou eens voor dat je zelf het straatnaambord mag onthullen en dan voor het oog van de toegestroomde menigte ontdekt dat ze je naam verkeerd geschreven hebben. Dat gebeurde Hub van Doorne in 1965.
Hubert 'Hub' van Doorne was de oprichter van DAF. Hij werd geboren in 1900 in America (in Noord-Limburg) en verhuisde op zijn twaalfde naar Deurne. Daar begon hij in 1928 samen met zijn broer Wim een eigen bedrijf: Hub van Doorne's Machine Fabriek. Dat bedrijf ging een paar jaar later Van Doorne's Machinefabriek en Constructiewerkplaatsen heten, en weer een paar jaar later werd de naam Van Doorne's Aanhangwagenfabriek N.V. DAF. Het bedrijf maakte toen voornamelijk aanhangwagens voor gebruik in de landbouw. Het bedrijf groeide verder: in 1949 werden de eerste vrachtwagens geproduceerd en nadat Hub van Doorne de Variomatic had uitgevonden ('het pientere pookj…