zondag 28 februari 2016

De 'bedenkelijke weg' van Bordewijk - zijn straatnamen voor Den Haag

De schrijver Ferdinand Bordewijk is bekend van werken zoals Blokken, Bint en Karakter. Veel mensen kennen hem ook van de opvallende achternamen die hij voor zijn karakters bedacht zoals Dreverhaven, Katadreuffe, Ypsilinti en Van der Karbargenbok. Prachtige namen die nooit in het echt bestaan hebben en allemaal door Bordewijk verzonnen zijn. Bordewijk hield wel van die bijzondere namen. Wist je dat Bordewijk zo ook een heleboel echte straatnamen bedacht heeft voor de gemeente Den Haag?

Bordewijk wist van zichzelf dat hij overgevoelig was voor bepaalde namen en ook over straatnamen had hij een sterke mening. De bestaande straatnamen waren volgens hem ambtelijk, fantasieloos en saai. Wie wil er nou in de Sinaasappelstraat of de Tomatenstraat wonen? Dat kon beter. Hij vond dat straatnamen niet te lang moesten zijn, mooi moesten klinken en liefst ook een beetje tot de verbeelding moesten spreken. Het achtervoegsel -straat vond hij lelijk en overbodig. Het kon toch niet moeilijk zijn om een beetje fantasie te gebruiken en mooie en beeldende, maar toch eenvoudige straatnamen te bedenken? In de jaren vijftig voegde hij de daad bij het woord en begon hij de gemeente Den Haag - waar hij zelf woonde - te bestoken met brieven en stukken in de krant. De timing was goed, want Den Haag groeide flink en er zouden dus aardig wat nieuwe straatnamen bijkomen. Eind 1955 stuurde hij de gemeente een compleet pakket met 24 lijsten met in totaal 439 straatnamen! Genoeg voor Den Haag om jaren mee vooruit te kunnen.

Omdat hij er zo hard aan had gewerkt, geef ik je een uitgebreid inkijkje in de lange lijst van Bordewijk. Hij stelde de volgende straatnamen voor:

  • Bouwkundige namen op -hof, zoals Arkadehof, Galerijhof en Vensterhof 
  • Nederlandse wateren op -bron, zoals Amstelbron, Maasbron en Vlietbron 
  • Schepen op -weg, zoals Fregatweg, Kotterweg, Tjalkweg en een Kofplein
  • Houtsoorten op -hout, zoals Beukenhout, Eikenhout en Rozenhout
  • Gereedschappen op -pad, zoals Beitelpad, Houweelpad en Zaagpad
  • Kernfysica op -weg, zoals Atoomweg, Neutronweg en Electronweg
  • Vrouwennamen op -land, zoals Annaland, Ireneland en Suzannaland
  • Siermaterialen op -erf, zoals Ambererf, Opaalerf en Robijnerf
  • Vogels op -dreef, zoals Albatrosdreef, Dododreef en Nachtzwaluwdreef
  • Sterren en sterrenbeelden op -weg, zoals Eenhoornweg, Kompasweg en Poolsterweg
  • Dampkring zonder uitgang, zoals Aurora, Avondrood en Bries
  • Volkeren op -burg, zoals Belgenburg, Finnenburg en Ierenburg
  • Kleuren op -treek, zoals Blauwe Treek, Rode Treek en Vermiljoentreek
  • Bergen op -weg, zoals Alpenweg, Oeralweg en Vogezenweg
  • Italiaanse namen op -wal, zoals Arnowal, Ebrowal en Palermowal
  • Namen uit West-Nieuw Guinea op -baan, zoals Arfakbaan, Biakbaan en Meraukebaan
  • Namen uit Suriname en de Nederlandse Antillen zonder uitgang zoals Albina, Bonaire en Saba
  • Woorden op -rust, zoals Duinrust, Vrederust en Zondagsrust
  • Woorden op -tuinen, zoals Bloementuinen, Houttuinen en Timmertuinen
  • Woorden op -oord, zoals Boomoord, Rustoord en Zandoord
  • Woorden op -geer, zoals Cirkelgeer, Delftse Geer en Zuidgeer
  • Oude namen die elders verdwenen waren zoals Buitenom, Plantage en Uileboom
  • Overige namen zoals Binnenduin, Duivenslag, Hoge Bomen, Lentepunt, Nieuwsticht, Thuiskomst, Schaduw, Stemming en Stil Water

Bordewijk sprak altijd geringschattend over straatnamen zoals de Sinaasappelstraat, want dat soort namen vond hij maar simpel en het achtervoegsel -straat was zelfs overbodig. Het is daarom wel verrassend dat hij zelf namen zoals de Pinguindreef en de Atoomweg voorstelt, want die lijken toch net zo gewoontjes. Hij vond ook dat straatnamen niet te moeilijk moesten zijn, maar hij introduceerde wel wat onbekende nieuwe begrippen. Ook daar had hij een verhaal bij: "voor straatnamen met een niet aanstonds duidelijk begrip kan toch op den duur een opvoedkundige waarde uitgaan". Daar ben ik het helemaal mee eens. Bordewijk veroorloofde het zich ook om wat grapjes te maken en verwijzingen naar zijn eigen werk in de lijst op te nemen. In de wijk met namen die op -rust eindigen, stelde hij bijvoorbeeld tussen Duinrust en Vrederust ook de straatnaam Zondagsrust voor. En hij opperde ook om een straat Noorderlicht te noemen, wat ook de titel is van zijn roman uit 1948. Het is eigenlijk wel verrassend (en jammer) dat er geen Dreverhaven of Bordewijk op zijn lijst stond.

Een bedenkelijke weg
Het voorstel van Bordewijk leverde aardig wat discussie op in de Haagse gemeenteraad. Er waren raadsleden die niks van deze "fantasienamen" moesten hebben. Met alle respect voor Bordewijk, maar "de straatnaamgeving moet geschieden met behulp van reële namen" en anders ging men "een bedenkelijke weg op". Als je 'met de kennis van nu' naar zijn voorstellen kijkt, lijkt het wel mee te vallen hoe vernieuwend Bordewijk is. Je ziet dat hij varieert met de achtervoegsels en de wijken voor de herkenbaarheid opbouwt rond één soort achtervoegsel, maar dat gebeurt tegenwoordig wel vaker. En straten noemen naar wateren, schepen, gereedschappen, sterren of vogels, dat kennen we ook. Het levert een heleboel straatnamen op die je tegenwoordig zo in een nieuwbouwwijk zou kunnen tegenkomen, maar in die tijd waren ze echt behoorlijk vernieuwend.

Ondanks alle discussies besloot de gemeenteraad toch om een aantal namen van de lange lijst van Bordewijk te gebruiken. Waarschijnlijk speelde het hierbij mee dat men het niet aandurfde om het uitgebreide voorstel van de gerespecteerde inwoner van de stad helemaal te negeren. Men koos wel voor de wat meer veilige thema's en bracht er nog wat wijzigingen in aan. Zo koos men voor de siermaterialen, maar men voegde daar zelf amethist, diamant en ivoor aan toe, en het achtervoegsel werd gewijzigd van -erf naar -horst. In de lijst met volkeren voegde men de Hongaren toe, voor de Hongarenburg. En bij de vrouwennamen bedacht men naast Grada, Olga, Paula, Hendrina, Ursula en Roberta zelf nog Isabella, Elvira, Digna, Catharina en Margaretha erbij; allemaal netjes op een -a zoals Bordewijk dat graag zag.

De namen werden in 1957 gebruikt voor straten in de nieuwe Haagse wijk Mariahoeve, op de plek waar voorheen een boerderij stond die 'Mariahoeve' heette. In de wijk kwam een buurt met straatnamen zoals Hendrinaland, Ursulaland en Robertaland. Het verhaal gaat dat deze straten zijn genoemd naar de koeien van de boer die de Mariahoeve bestierde. En anders zouden de namen toch wel zijn genoemd naar zijn dochters of zussen. Maar je weet nu dat er niets waar is van die verhalen. In werkelijkheid zijn deze straatnamen voor een groot deel bedacht door de beroemde Bordewijk.

En Bordewijk zelf?
Er zijn in Nederland veertien plaatsen waar straten naar Bordewijk zelf zijn genoemd. Acht hiervan eindigen op -straat, hoewel Bordewijk daar zelf dus niks van moest hebben. Gelukkig hebben ze daar in Den Haag zelf wel rekening mee gehouden: aan de rand van de wijk Mariahoeve ligt de Bordewijklaan.


Voor dit verhaal heb ik dankbaar gebruik gemaakt van het boekje "Schaduw, Stemming en Stil water - Bordewijk en de Haagse straatnamen" van Elly Beukenhorst-Kamp (uit 1989).


donderdag 11 februari 2016

Van Agnetapark tot Wonderfontein - straatnamen die zijn opgebouwd uit chemische elementen

Op de site Plakken en Knippen verscheen eerder deze week een artikel waarin Arjan van der Meij op zoek gaat naar tweeletterwoorden die ook de afkorting van een chemisch element zijn. En vervolgens probeert hij zo lang mogelijke woorden van die zinnen te maken, zoals "Ho, ga er in na pa!" Het deed me denken aan een opgave uit de ontzettend lastige NBV-kerstpuzzel van 2015 waarin een opdracht was om een zo lang mogelijke zin te maken met woorden die helemaal uit elementen zijn opgebouwd. Dat leverde inzendingen op zoals "AIVD besluit inwoners te vragen om op kerstavond hun kop te buigen over lastige hersenkrakers" maar ook nog véél langere verhalen. Je zult begrijpen dat ik me toen afvroeg of er ook straatnamen zijn die je helemaal als een verzameling elementen kunt schrijven.

Laat ik om te beginnen een voorbeeld geven van wat ik precies bedoel. Neem het Kronenburgerpark in Nijmegen, dat kun je opgesplitst in elementen schrijven als Kr-O-Ne-N-B-U-Rg-Er-P-Ar-K. Dat zijn achtereenvolgens de afkortingen van Krypton, zuurstof, neon, stikstof, boor, uranium, röntgenium, erbium, fosfor, argon en kalium. En zo kun je de veel voorkomende straatnaam Brink schrijven als Br-I-N-K of als Br-In-K. Heel veel straatnamen vallen voor deze zoektocht al direct af omdat ze op -straat, -weg of -laan eindigen, en omdat je die achtervoegsels al niet als elementen kunt schrijven geldt dat ook voor de hele straatnaam. Ik ging er daarom van uit dat er niet zo veel van die straatnamen zouden zijn, maar er blijken meer dan 3500 van die straatnamen te zijn in Nederland! Daarbij tel ik straatnamen die in meerdere plaatsnamen voorkomen maar één keer mee. In dit artikel neem ik je mee langs de langste, de kortste en de mooiste.

Lekker kort
De kortste straatnamen die je helemaal als elementen kunt schrijven zijn As, Es, Ra en B; dat zijn namelijk niet alleen straatnamen, maar ook de afkortingen van de elementen arseen, einsteinium, radium en boor. Daarmee zijn we snel klaar. Ook lekker kort zijn de drieletterige straatnamen die uit drie elementen van één letter zijn opgebouwd: Bos (B-O-S), Bun (B-U-N), Bus (B-U-S), Fok (F-O-K), Hof (H-O-F), Hop (H-O-P), Hub (H-U-B), Kof (K-O-F), Nok (N-O-K), Vos (V-O-S) en Wip (W-I-P). De langste straatnaam die je op deze manier uit eenletterige elementen op kunt bouwen is de Bisschopshof: B-I-S-S-C-H-O-P-S-H-O-F. Als je dat begin eenmaal hebt, vind je al snel ook andere straatnamen die met Bisschops- beginnen: Bisschopsberg, Bisschopskamp, Bisschopsland, Bisschopsrak en Bisschopswater kun je allemaal met afkortingen van elementen schrijven.

Lekker lang
Dan maar meteen door naar de allerlangste straatnamen die je als elementen kunt schrijven. Dat zijn Buitenplaats Herkingen (B-U-I-Te-N-P-La-At-S-H-Er-K-I-N-Ge-N), Architect Brandeserf (Ar-C-H-I-Te-C-Tb-Ra-Nd-Es-Er-F), Carolus Linnaeusborg (C-Ar-O-Lu-S-Li-N-Na-Eu-Sb-O-Rg), Prinses Ireneplateau (Pr-I-N-Se-S-I-Re-Ne-P-La-Te-Au) en Liesbeth Tilanusland (Li-Es-Be-Th-Ti-La-N-U-S-La-Nd). Om Buitenplaats Herkingen (in Herkingen) te schrijven, heb je trouwens vijftien elementen nodig en dat is ook een record.

Eigenlijk vind ik dat het Architect Brandeserf uit dat rijtje met langste namen niet meetelt, omdat je daarvoor de Tb (van terbium) nodig hebt maar in de straatnaam staat een spatie tussen die twee letters. Dat soort problemen (of slordigheidjes) heb je niet als je alleen naar aaneengeschreven straatnamen zonder spaties kijkt. In die categorie zijn dit de langste: Franciscanessenhof (F-Ra-N-C-I-S-Ca-Ne-S-Se-N-H-O-F), Schiermonnikoogerf (Sc-H-I-Er-Mo-N-N-I-K-O-O-Ge-Rf), Kronenburgerplaats (Kr-O-Ne-N-B-U-Rg-Er-P-La-At-S), Kersenplukkerserf (K-Er-Se-N-P-Lu-K-K-Er-S-Er-F), Norbertinessenhof (N-O-Rb-Er-Ti-Ne-S-Se-N-H-O-F), Smachtenburgerhof (Sm-Ac-H-Te-N-B-U-Rg-Er-H-O-F) en het Kersenplukkerserf (K-Er-Se-N-P-Lu-K-K-Er-Se-Rf). Allemaal mooi.

Lekker veel
Eerder in dit verhaal liet ik al zien dat je Brink op twee manieren uit elementen op kunt bouwen: Br-I-N-K en Br-In-K. Zo zijn er veel meer straatnamen die je op verschillende manieren uit elementen op kunt bouwen. De straatnaam met de meeste varianten is Schoutenbosch (in Castricum). Dat kun je bijvoorbeeld schrijven als S-C-H-O-U-Te-N-B-O-S-C-H of Sc-Ho-U-Te-N-B-O-Sc-H, maar ook als S-C-Ho-U-Te-Nb-Os-C-H of Sc-Ho-U-Te-Nb-O-Sc-H. In totaal zijn er zo 24 verschillende schrijfwijzen. Kijk zelf maar even of je ze met deze voorbeelden erbij allemaal kunt bedenken.

Lekker lekker
En dan nog wat mooie straatnamen tot slot. Ik vind Raar altijd wel een leuke straatnaam, niet alleen omdat die ehh, 'raar' is, maar ook omdat het een palindroom is. Het leuke is nu dat je deze ook met elementen kunt schrijven als  Ra-Ar. De Paramaribohof vind ik een leuke straatnaam omdat daarin steeds afwisselend een medeklinker en een klinker staan; deze straatnaam kun je schrijven als P-Ar-Am-Ar-I-B-O-H-O-F. En de Suykerbackershof (S-U-Y-K-Er-Ba-C-K-Er-S-Ho-F) is wel bijzonder omdat je die ook in de moderne spelling 'Suikerbakkershof' als elementen kunt schrijven.

Vooruit, ik noem gewoon nog wat mooie straatnamen die allemaal uit elementen bestaan: Wonderfontein (W-O-Nd-Er-F-O-N-Te-I-N), Bruidssluier (Br-U-I-Ds-S-Lu-I-Er), Rubberplantage (Ru-B-B-Er-P-La-N-Ta-Ge), Prinsessenpark (Pr-In-Se-S-Se-N-P-Ar-K), Monarchvlinder (Mo-N-Ar-C-H-V-Li-Nd-Er), Provincieroute (Pr-O-V-I-N-C-I-Er-O-U-Te), Erfprinsbastion (Er-F-Pr-In-Sb-As-Ti-O-N), Inkarnaatklaver (I-N-K-Ar-Na-At-K-La-V-Er), Stationskwartier (S-Ta-Ti-O-N-S-K-W-Ar-Ti-Er) en Lantaarnopsteker (La-N-Ta-Ar-N-O-P-S-Te-K-Er).

De opdracht is nu natuurlijk om eens te kijken of je eigen straatnaam (of de naam van een straat waar je ooit gewoond hebt) uit elementen is op te bouwen. De mooiste vondsten kun je achterlaten in een reactie onder dit artikel.

(Met dank aan researchassistent Bobo, die voor dit verhaal wat gegevens heeft verzameld.)

(Voor de liefhebbers: ik heb ook wel eens een artikel geschreven over straatnamen die naar elementen zijn genoemd, zoals de Heliumstraat en de Plutoniumweg: Altijd in je element. Krypton, koper of kobalt, in welk element woon jij?)

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...