dinsdag 28 januari 2014

Een onbewoond eiland met een straatnaam voor de vader van een wereldberoemde striptekenaar

Moet een pad op een onbewoond eiland een straatnaam krijgen? Als dat pad een straatnaam krijgt, moet er dan ook een straatnaambordje worden geplaatst? En maakt het nog uit of er aan dat pad een gebouw staat, dat net als het eiland onbewoond is?

Die vragen hielden ons in juni 2013 ineens bezig toen wethouder Bouman van de gemeente Eemsmond met het verrassende bericht kwam dat er straatnaamborden moesten komen op Rottumeroog en Rottumerplaat. Straatnaambordjes op twee onbewoonde eilanden die niet vrij toegankelijk zijn en waar zelden iemand komt - waar is dat nou weer voor nodig? Er ontstond wat ophef in de media en Staatsbosbeheer protesteerde. Ik plaatste toen het artikel Straatnamen op Rottumeroog en Rottumerplaat? Nergens voor nodig! op deze website. Daarin schreef ik dat het veel meer voor de hand zou liggen om voor het 'landschappelijk gebied' van de twee eilanden de namen 'Rottumeroog' en 'Rottumerplaat' vast te leggen, want dan ben je in één keer klaar.

Inmiddels is duidelijk geworden dat de onbewoonde waddeneilanden toch straatnamen krijgen. Op 7 januari 2014 zijn de adressen geregistreerd. Het pand op Rottumeroog heeft als adres Jan Brandspad 1 gekregen en het pand op Rottumerplaat ligt voortaan officieel aan het Marten Toonder Sr. pad op nummer 1. Het wonderlijke is dat beide adressen als woonplaats 'Warffum' hebben gekregen, een dorp in de kop van Groningen waar de eilanden officieel toe behoren. Ik ben benieuwd hoelang de postbode moet zoeken bij de eerste brief die naar Jan Brandspad 1 in Warffum wordt gestuurd.

De namen van Jan Brands en Marten Toonder circuleerden vorig jaar overigens ook al toen over de straatnamen werd gesproken. Het verrast me wel dat men nu tot de naam Marten Toonder Sr. pad is gekomen, en dat is niet alleen vanwege de onjuiste spatie in de naam. Ik vind het veel vreemder dat de straat blijkbaar niet naar de beroemde striptekenaar is genoemd, maar naar zijn vader! Dát is namelijk Marten Toonder senior. De vader is in Warffum geboren, maar zijn beroemde zoon heeft er ook gewoond. Ik zou het gewoon Marten Toonderpad genoemd hebben, zodat vader en zoon samen een pad zouden hebben gekregen. Dat is wel zo gezellig, als je begrijpt wat ik bedoel.

De gemeente Eemsmond heeft laten weten dat er wel straatnamen zijn vastgesteld, maar dat er geen straatnaambordjes op de eilanden worden geplaatst. Dat ging ze blijkbaar toch nét te ver. Wat ik me nou afvraag: is het een eer als er een straat naar je wordt genoemd op een onbewoond eiland dat niet vrij toegankelijk is en waar maar zelden iemand komt?

dinsdag 21 januari 2014

Op hoerenjacht met drie groene eikels en een vette knol - de bijzondere straatnamen van Enkhuizen

In lijstjes met bijzondere of vreemde straatnamen kom je vaak dezelfde namen tegen. De Dubbeleworststeeg in Amsterdam bijvoorbeeld, of de Eendekotsweg in Gapinge. Opvallend is dat er in die lijstjes altijd wel één of meer straatnamen uit Enkhuizen staan, zoals de Hoerejacht of Tussen Hel en Vagevuur. Hoe komt Enkhuizen aan die bijzondere straatnamen?

Enkhuizen is een eeuwenoud stadje. Zeshonderd jaar geleden was het een haven- en vissersdorp aan de Zuiderzee. In 1356 kreeg het stadsrechten. Aan het eind van de middeleeuwen werden er havens gegraven en men legde vestingwerken aan. Dat leidde tot een bloeitijd in de zeventiende eeuw: Enkhuizen had toen een eigen kamer van de VOC en het had de grootste haringvloot van de Nederlanden. In die tijd ontstonden straatnamen nog in de volksmond; straten werden genoemd naar een opvallend kenmerk zoals een groot gebouw, de handel die er werd gedreven of een afbeelding op een uithangbord. De Breedstraat was gewoon een opvallend 'breede' straat in Enkhuizen. De Vissteeg was de steeg die naar de vismarkt liep. En de Bierkade was de plek waar schepen aanlegden om hun vaten met bier te lossen. Dat begreep iedereen.

De Breedstraat, de Vissteeg en de Bierkade - die namen komen allemaal in Enkhuizen voor, maar je kunt ze in een of andere variant ook in allerlei andere plaatsen vinden. Maar tussen die straatnamen liggen in Enkhuizen ook allerlei straten en steegjes met bijzondere en unieke namen. Vaak zijn dat namen die in de volksmond ontstonden, en de taal van de volksmond is vaak wat platter en directer dan de ambtelijke schrijftaal. Van een aantal bijzondere namen licht ik hier de herkomst toe.

  • Hoerejacht - Deze straatnaam spreekt bij veel mensen tot de verbeelding. Je kunt er allerlei verklaringen bij bedenken - iets met jagers of een luxe boot - en de verklaringen zullen allemaal wel iets met hoeren te maken hebben. Het ligt ook het meest voor de hand dat deze naam verwijst naar een rosse buurt die ooit op deze plek was. De naam heeft door de onwelvoeglijke associaties vaak ter discussie gestaan, en er zijn ook veel alternatieve theorieën opgeworpen ('hoorn' zou bijvoorbeeld best kunnen verwijzen naar een ligging bij een bocht in een rivier, toch?). Het is zonder twijfel een historische naam: in een notariële akte uit 1651 komt de naam Hoeresteigertje ('Hoerensteegje') al voor en het oudste document waarin de naam Hoerejacht voorkomt, dateert uit 1808. In 1981 stelde een raadslid voor om de straatnaam officieel vast te leggen, en dat leidde tot veel discussie. Uiteindelijk besloot men dat de naam waarschijnlijk verwijst naar de jacht op hoeren met als doel om ze gevangen te nemen (zoals je op boeven jaagt), maar men verwierp het voorstel om de straatnaam officieel vast te leggen. In 1998 stonden er inmiddels huizen in de steeg en dus moest er toch echt een straatnaam worden vastgesteld. Het college stelde de neutrale naam Jachtsteeg voor, maar kwam daar niet mee weg: na veel discussie werd de naam Hoerejacht officieel geregistreerd. Men durfde het echter nog niet aan om de naam ook op de stadsplattegrond te vermelden...
  • Tussen Hel en Vagevuur - Ja, dat is toch een wonderlijke plek om te wonen: tussen de hel en het vagevuur! Ooit stonden er in deze steeg twee herbergen: de ene heette 'Hel' en de ander 'Vagevuur'. De steeg lag dus letterlijk tussen de Hel en het Vagevuur. Aan het eind van de zestiende eeuw werden beide herbergen gesloopt, maar toen had de straatnaam blijkbaar zijn plek al verdiend. De keuze tussen hel en vagevuur lijkt misschien een keuze tussen twee kwaden, maar een belangrijk verschil is dat je via het vagevuur uiteindelijk toch fijn in de hemel terecht kunt komen. Elders in het centrum van Enkhuizen ligt een straat die Hemeltje heet; die straat is genoemd naar een huis met een uithangbord met een voorstelling van de hemel erop. Nabij de Hel en het Vagevuur lag trouwens nóg een herberg: het Paradijs.
  • Olifantsteiger - Is dit de steiger waar de schepen aanlegden die olifanten uit Afrika kwamen brengen? Of is het een typefout en moet het eigenlijk Olifantstijger zijn - genoemd naar de mythische tijger met de grote oren en de slurf? Nee, de straat is - wederom - gewoon genoemd naar een huis met een uithangbord of gevelsteen met een olifant erop. En het is ook geen steiger waar schepen konden aanleggen, maar een steeg. Het achtervoegsel -steiger kwam bij de Enkhuizense stegen veel vaker voor.
  • Drie Groene Eikels (en Drie Zalmen) - Als drie agenten je vragen waar je woont en je antwoordt met "Drie groene eikels!", dan zullen ze je niet snel geloven. Behalve in Enkhuizen. De straat is  - wederom - genoemd naar een huis met een uithangbord of gevelsteen, deze keer eentje met drie groene eikels erop. Elders in het oude centrum ligt een straat die Drie Zalmen heet. Naar de oorsprong van die naam kun je raden: daar stond ooit inderdaad een huis met een gevelsteen met drie zalmen erop. (Ik ben overigens wel benieuwd of het echt zalmen waren op die gevelsteen. Enkhuizen wordt ook wel de 'haringstad' genoemd en heeft al sinds de veertiende eeuw een wapen met drie haringen erop. Ligt het niet voor de hand dat die zalmen eigenlijk haringen waren?)
  • Driebanen - Alle goede dingen in drieën: drie eikels, drie zalmen... drie banen. Liep er ooit een driebaansweg door het historische centrum van Enkhuizen? Nee, de naam verwijst naar drie lijnbanen van een touwslager. Die lagen er al in 1546. Hier werden dus touwen gemaakt, waarschijnlijk voor de vissersschepen. Honderd jaar later was het aantal gegroeid naar zestien, maar die lagen verspreid over de hele stad dus van een straatnaam Zestienbanen is het nooit gekomen.
  • Spaans Leger - Deze naam hoort bij de geschiedenis van Enkhuizen als vestingstad. De aanduiding Spaans leger werd tijdens de Tachtigjarige Oorlog al genoemd voor de weg langs de vestingmuur.
  • Kreupeltje - Dit was de oude weg naar een opvanghuis voor zieken en kreupelen. Ooit werd het ook de Sint Antoniusstraat genoemd - Sint Antonius is de patroonheilige tot wie je kunt bidden bij allerlei ziekten. De namen Sint Antoniusstraat en Kreupeltje hebben ook een tijdlang naast elkaar bestaan; het kwam vroeger wel vaker voor dat er voor één straat meerdere namen in omloop waren.
  • Vierbeentjes - Een opmerkelijke straatnaam met een eenvoudig verhaal: ooit kwamen hier vier steegjes bij elkaar.
  • Vette Knol - Dit lijkt een aanduiding van een dik paard, of een scheldwoord dat daarvan is afgeleid. In beide gevallen niet direct iets waar je een straat naar zou noemen. Deze straat dankt zijn naam aan een stuk water op deze plek dat ook al Vette Knol werd genoemd. Het is niet bekend waar het water die naam aan verdiend had, maar hij zou kunnen verwijzen naar de eeuwenoude opslagplek voor bagger en drek. Het water wordt in oude bronnen ook wel Vetten Hoek genoemd.
  • Het Glop - Hop, hop, hop... was die vette knol soms in galop? Nee, 'glop' is gewoon een oude naam voor een nauwe steeg, net als 'slop'. Een sloppenwijk is dus eigenlijk hetzelfde als een gloppenwijk. Ooit lagen er her en der in Enkhuizen steegjes die Glop of Slop werden genoemd. De naam komt ook wel buiten Enkhuizen voor, en dan met name op de Waddeneilanden. (Misschien leuk om te weten dat 'glop' etymologisch verwant is met 'gluip' en 'gluiperd'. Een gluip is een oud woord voor een kier of spleet (of 'gleuf'). En een gluiperd was oorspronkelijk iemand die je met gluipende, toegeknepen ogen aankeek. Maar dat terzijde.)
  • Venedie - Deze straatnaam ziet er een beetje uit als 'Venetië', en dat is geen toeval. Venetië was aan het eind van de middeleeuwen een belangrijk handelscentrum. De straat dankt zijn naam zeer waarschijnlijk aan een koopman die veel handel dreef met Venetië. In de loop der eeuwen zijn er behoorlijk wat spellingsvarianten van de straatnaam voorbijgekomen zoals 'Fenighen' en 'Venegien', en uiteindelijk is het dus 'Venedie' geworden. In Alkmaar is de straatnaam Fnidsen overigens ook van Venetië afgeleid. Er zijn ook mensen die zeggen dat de straatnaam Venedie zijn oorsprong vindt in het feit dat het op deze plek nogal waterrijk was en zo aan Venetië deed denken, maar dat ligt bij een straatnaam die zo oud is minder voor de hand.
  • Apenspel - De naam Apenspel komt al voor in documenten uit de zeventiende eeuw. Net als bij veel andere oude straatnamen weet men hier niet zeker waar we de naam aan te danken hebben. En net als bij veel andere oude straatnamen vermoedt men dat er ooit een huis of herberg heeft gestaan met een opvallende gevelsteen of uithangbord - in dit geval met een spelende aap erop. Dat men het in Enkhuizen zelf ook een beetje een vreemde straatnaam vindt, blijkt uit het feit dat zo af en toe eens wordt geopperd om de naam aan te passen. Dat gebeurde bijvoorbeeld in 1940, toen het officiële verzoek werd ingediend om de straatnaam te wijzigen omdat die "niet behoorlijk" en "minder passend" zou zijn. En toen in 1967 het Nederlandse Rode Kruis honderd jaar bestond, werd voorgesteld om de straatnaam te wijzigen in Dr. J.C.H Bastingstraat; dr. Basting had een belangrijke rol gespeeld in de beginjaren van het Nederlandse Rode Kruis. Tot nu toe zijn alle wijzigingsverzoeken afgewezen en heet de straat nog steeds Apenspel.
Dat zijn toch best wat vreemde namen bij elkaar. Maar verder doen ze heel gewoon hoor, in Enkhuizen. Het weggetje langs een gracht noemden ze ooit bijvoorbeeld gewoon Wegje, en zo heet het nog steeds. De dijk langs de Oude Haven? Die heet gewoon Dijk. De kade langs de Oosterhaven? Dat is de Kade. De weg langs de bocht die beide havens verbindt? Dat is de Bocht. De straat op het eiland tegenover de bocht? Eiland. Het pad over de oude vestingwerken? Vest. Ook dat is Enkhuizen.

Bronnen: Hoerejacht, Oud Enkhuizen

dinsdag 7 januari 2014

In Vrouwenpolder zijn de vrouwen koningin en de mannen prins. En iedereen woont in een rijke buurt.

Op 1 januari viel de hoofdprijs van de Postcodeloterij op de postcode van het Zeeuwse dorp Vrouwenpolder. Omdat alle adressen in Vrouwenpolder dezelfde vier postcodecijfers gebruiken, werd de hoofdprijs deze keer verdeeld over alle meespelende inwoners uit het hele dorp. Dat was voor het eerst, want tot nu toe ging de hoofdprijs altijd naar een buurt of wijk. De helft van de hoofdprijs van 42,9 miljoen euro ging naar negen huishoudens in de Koningin Beatrixlaan. Dat is een mooie manier om het jaar af te sluiten waarin Beatrix aftrad al koningin.

Als het hele dorp één postcode heeft, dan hebben ze zeker ook niet veel verschillende straatnamen? Nou, dat valt eigenlijk wel mee. De 1100 inwoners van het dorp wonen verspreid over iets meer dan veertig straatnamen. Ruim de helft van die straatnamen ligt in het dorp zelf, er liggen er nog een stuk of tien in het vakantiepark Breezand en de rest ligt in het buitengebied met boerderijen en campings. Voor de geschiedenis van Vrouwenpolder moeten we zevenhonderd jaar terug in de tijd.

Ergens rond 1300 ontstond er door de drooglegging van de schorren een polder die 'Nieuwpolder' of gewoon 'Polder' genoemd werd. In 1314 werd er een kapel gesticht en tien jaar later werd dat een parochiekerk. De kerk kwam in 1340 op wonderbaarlijke wijze in het bezit van een schilderij van Maria, waardoor het uitgroeide tot een bedevaartsoord. Pelgrims kwamen van heinde en verre om het schilderij van 'Onze Lieve Vrouwe' te zien. Naar deze 'Vrouwe van de Polder' is het dorp ook genoemd. Na de inpoldering ontstond de eerste (lint)bebouwing op de dijk langs de polder; dat werd natuurlijk de Dorpsdijk. Later ontstond er ook bebouwing langs de Schoolstraat, waar ongetwijfeld een school stond. Ten noorden van de Dorpsdijk ligt nog een dijk: de Noorddijk. Allemaal heel logisch.

Pelgrims en het koningshuis
In veel van de straatnamen in het oude dorp zie je de geschiedenis terug van de pelgrims, de oude kerk en het klooster dat er ooit stond: de Pelgrimstraat, de Palsterstraat (palster is een oud woord voor een pelgrimsstaf), de Kloosterstraat, de Monnikendijk en het Regulierenpad. Vreemd genoeg is er in Vrouwenpolder geen Kerkstraat te vinden, terwijl dat toch de populairste straatnaam van het land is. Zoals veel steden en dorpen heeft Vrouwenpolder ook een buurt waar de straten zijn genoemd naar leden van het koninklijk huis. Ze hebben niet alleen een Koningin Beatrixlaan - waar dankzij de Postcodeloterij nu enkele miljonairs wonen - maar ook een Koningin Julianalaan, een Koningin Wilhelminalaan en een Koningin Emmaweg. Al onze koninginnen van de afgelopen honderd jaar zijn er dus vernoemd. Onze huidige koning heeft er ook een eigen straat: de Prins Willem-Alexanderlaan. Hij krijgt daar gezelschap van de Prins Bernhardlaan en de Prins Clauslaan. Het is duidelijk: in Vrouwenpolder worden de vrouwen herinnerd als koningin en de mannen als prins.

Een vakantiepark, een fort en een rijke buurt
In het gebied rondom Vrouwenpolder liggen nog een paar straten met namen met een bijzonder verhaal.
  • Vanuit het dorp loopt een weg naar het noorden richting vakantiepark Breezand en het strand. Dat is de Fort den Haakweg, genoemd naar Fort den Haak. Dat fort werd aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog gebouwd om het Veerse Gat te verdedigen. Het fort werd in 1809 door de Engelsen verwoest. Er is weinig meer van over, maar je kunt nog wel zien waar het heeft gelegen.
  • In het vakantiepark Breezand verwijzen bijna alle straatnamen (zoals de Vuurbakenstraat, Het Veerse Bree, het Brouwershoofd en de Schorrestraat) naar de ligging aan zee. Een mooie uitzondering is de Hopman de Rijklaan. Deze laan is genoemd naar Jacob Simonsz. de Rijk, een watergeus, held uit de Tachtigjarige oorlog en door Willem van Oranje benoemd tot admiraal van Veere. Er zijn ook straten naar hem genoemd in Amsterdam (in het Geuzenkwartier) en Utrecht.
  • Ten zuiden van het dorp aan de overkant van de Vrouwenpolderseweg ligt de Snouck Hurgronjeweg. Snouck Hurgronje is de naam van een eeuwenoud geslacht. De Snouck Hurgronjes vervulden vanaf de zeventiende eeuw een aantal belangrijke functies in Zeeland, en het schijnt dat een ervan hier ooit een polder heeft laten bedijken.Er zijn in Nederland ook straten naar Snouck Hurgronjes genoemd in Leiden, Rijswijk, Hardenberg en Amsterdam.
  • Dwars op de Snouck Hurgronjeweg staat de Rijkebuurtweg, waar freule Snouck Hurgronje ooit boerderij De Eendracht stichtte. Een freule met een dubbele naam... als er meer van dat soort mensen aan deze weg woonden, dan is ook meteen duidelijk waarom men dat de Rijkebuurtweg ging noemen. Varianten op deze straatnaam komen ook voor in Bergen op Zoom, Oude Vossemeer en Stavenisse. De Rijkebuurtweg - dat zou trouwens ook een toepasselijke naam zijn voor een weg waar de inwoners dankzij een loterij miljonair zijn geworden!





Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...