Doorgaan naar hoofdcontent

Zeg je Cóólsingel of Coolsíngel - over klemtónen in straatnámen

Er is iets raars aan de hand met de klemtonen in sommige straatnamen. Het komt in veel plaatsen voor dat de lokale bevolking bepaalde straatnamen anders uitspreekt dan de buitenstaanders. Dan zeggen ze bijvoorbeeld Eikenláán tegen wat iedereen de Eíkenlaan noemt, of Broekwég tegen de Bróékweg. Rotterdammers hebben het zelf over de Coolsíngel, maar de rest van Nederland spreekt het uit als Cóólsingel. Hagenezen zeggen niet Lange Vóórhout en Válkenbosplein maar Lange Voorhóút en Valkenbospléín. Er zit niet echt een duidelijk systeem achter. Het is bijvoorbeeld niet zo dat men in Rotterdam bij alle singels de klemtoon op sín legt. Maar wat is dan de verklaring?

Laat me eerst even in het algemeen iets uitleggen over klemtonen. Bij woorden die meerdere lettergrepen hebben, krijgt altijd één lettergreep de hoofdklemtoon. Bij Nederlandse samenstellingen ligt in het algemeen de klemtoon op het eerste woorddeel. Zeg maar eens hardop 'ijzerwarenwinkel', 'voetbalwedstrijd' en 'wegomlegging'. Je merkt dat de klemtoon achtereenvolgens op 'ijzer', 'voetbal' en 'weg' ligt. De reden daarvoor is dat het eerste deel van een samenstelling bijna altijd het deel is dat de betekenis bepaalt: een dámesfiets onderscheidt zich van een hérenfiets omdat die voor dames is en niet voor heren. Het komt ook wel voor dat de klemtoon niet op het eerste woorddeel ligt. Daar zijn twee verklaringen voor. De eerste verklaring is dat het kan zijn dat het bepalende karakter van het tweede deel groter is dan dat van het eerste deel. We zeggen meestal línkerarm, maar leggen de nadruk op het tweede deel als we de linkerárm willen onderscheiden van het linkerbéén. Dit geldt ook bij woorden zoals boerenkíél waar het eerste deel een beetje de functie van een bijvoeglijk naamwoord vervult. De tweede verklaring voor het naar achter verschuiven van de klemtoon is dat de individuele betekenis van de delen van de samenstelling in de loop van de tijd minder belangrijk wordt en het woord meer als één geheel wordt gezien. Men spreekt in dit geval wel van een eenheidsklemtoon.

Straatnamen zijn vaak ook samenstellingen: een grondwoord als Maas of Linde wordt samengevoegd met een achtervoegsels als -boulevard of -laan. Bij de meeste straatnamen ligt de hoofdklemtoon op het eerste deel, geheel volgens de regel die ik hierboven gaf. Men spreekt dan van de Máásboulevard en de Líndelaan. Maar ook bij straatnamen komt het dus voor dat de klemtoon naar achteren verschuift. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als het tweede deel het onderscheidende karakter van de naam bevat en dus extra nadruk verdient. Als in een stad een Westerstraat en een Westerpark zijn, kan het voor het onderscheid handig zijn om de nadruk op -straat en -park te leggen. Het kan ook gebeuren dat een straatnaam zoveel gebruikt wordt dat de betekenis van het eerste deel van de naam vervaagt en dat men de straatnaam steeds meer als een geheel gaat beschouwen. De straatnaam krijgt dan een eenheidsklemtoon. Voor Rotterdammers doet het er niet meer toe dat de singel naar Cool is genoemd, het is gewoon de Coolsingel. En dus legt men de klemtoon niet voor- maar achteraan. Beide verklaringen - zowel de nadruk op het tweede deel als de nadruk op het geheel als eenheid - spelen vooral bij de lokale bevolking die de straatnamen in hun plaats goed kent en veel gebruikt. En daarom hoor je vaak dat inwoners hun straatnamen anders uitspreken dan de buitenstaanders.




Dit artikel komt uit mijn boek Over straatnamen met name. Het is een vrolijk en informatief boek waarin ik uitleg waarom onze straten heten zoals ze heten.

Reacties

KH zei…
Wij liggen altijd in een deuk als de mevrouw van Google Maps nog aanstaat als wij de stad doorrijden. Zij spreekt de klemtonen van de stratennamen 'goed' uit en dát moet in den Haag niet.
LS zei…
Groningers hebben het over de Korrewèg, anderen over de Kòrreweg.
Anoniem zei…
In Eerbeek heb je een Harderwijkstraat of - weg. In Dieren ook. Het gaat om dezelfde straat/weg. Ik vind het een vreemde naam voor een straat zo ver van Harderwijk. Of loopt die straat verder door de Veluwe naar Harderwijk?
Anoniem zei…
In Middelburg werd een straat de Billy Holidaystraat genoemd. Deze jazzzangeres heette echter Billie Holiday. Ik heb dat gemaild aan de gemeente en ze hebben de naam veranderd/aangepast.
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Populaire posts van deze blog

Is het nou Dorpstraat of Dorpsstraat - over de tussen-s in straatnamen

Onlangs stelde iemand me de vraag waarom in Rotterdam de Heemraadssingel en het Heemraadsplein een tussen-s hebben, maar de nabijgelegen Heemraadstraat niet. Komt dat door willekeur van de naamgevers of is er iets anders aan de hand? 

Hoe zit het ook al weer met het gebruik van de tussen-s in de Nederlandse taal? In het Taalportaal wordt uitgelegd wanneer er een tussen-s wordt gebruikt in een samenstelling. Die s komt bijvoorbeeld altijd voor als het eerste deel een verkleinwoord is ('meisjesjurk') of een persoonsaanduiding die in het meervoud een s krijgt ('vissersboot'). En een tussen-s kan ook voorkomen wanneer het eerste deel een meervoud op -en heeft ('dorpsplein') of als het eerste deel helemaal geen meervoud heeft ('eeuwigheidswaarde'). Snap je het nog? Vergeet het dan toch maar weer snel, want er zijn ook nog allemaal uitzonderingen op deze regels. De geleerden weten ook niet precies wat nou de functie van die tussen-s is en in welke gevallen di…

De langste straatnamen van Nederland

Wat zijn de langste straatnamen van Nederland? Ik zet deze mooie namen graag voor je op een rijtje.

Om de lengte van een straatnaam te bepalen volstaat het niet om op de straatnaamborden te kijken, want soms hangen er in één straat al borden met verschillende schrijfwijzen van dezelfde naam. Het is beter om uit te gaan van de officiële schrijfwijze van de straatnaam zoals die is vastgelegd in de BAG, de Basisregistraties Adressen en Gebouwen. Dat levert de volgende top-10 op:
Ir. Mr. Dr. van Waterschoot van der Grachtstraat in Heerlen (48 tekens in totaal, 38 tekens zonder punten en spaties)Burgemeester Baron van Voerst van Lyndenstraat in Gramsbergen (46/41 tekens)Wethouder Fierman Eduard Meerburg senior kade in Katwijk (45/40 tekens)Burgemeester Baron van Voorst tot Voorstweg in Tilburg (43/38 tekens)Burgemeester van Nispen van Sevenaerstraat in Laren (42/38 tekens)Burgemeester van Hövell tot Westerflierpad in Halfweg (42/38 tekens)Burgemeester Hoytema van Konijnenburglaan in Scherpe…

Van Arnhem tot San Francisco - iedere stad zijn eigen Lombardstraat. Maar waarom eigenlijk?

Een Lombardsteeg in Alkmaar, een Lombardstraat in Goes, een Lombardkade in Rotterdam en een Lange en Korte Lombardstraat in Den Haag. Een Lombardenstraat en Lombardenvest in Antwerpen, en een Lombardstraat in Brussel. En dan ook nog Lombard Street in Londen, een in Philadelphia en een in San Francisco. Waar komen al die Lombard-straten toch vandaan? Was er misschien ooit een meneer Lombard, en waar heeft hij het dan aan verdiend dat er in de hele wereld straatnamen naar hem zijn genoemd? Nee, de straten zijn niet naar een meneer genoemd, maar naar een heel volk: de Lombarden. Maar waarom zou je daar een straat naar noemen?

De Lombarden zijn de inwoners van Lombardije, de streek rondom Milaan in het noorden van Italië. De naam gaat terug op de 'Longobarden' (de 'Langbaarden'), een Germaanse volksstam waarvan de mannen blijkbaar opvallend lange baarden hadden. Tijdens de Germaanse volksverhuizing in de vijfde eeuw trokken ze naar Noord-Italië en richtten daar een eigen r…

Wat is de echte Monopoly-stad van Nederland? En waar ligt Ons Dorp?

Een tijd geleden heb ik al eens uitgelegd wie de straatnamen heeft gekozen voor het Nederlandse Monopoly-spel. De Nederlandse editie van het spel was de eerste waarin straatnamen uit verschillende steden werden gebruikt. Dus vroeg ik me af: is er misschien toch één stad te vinden die al die straatnamen heeft? Dan zouden ze daar mooi hun geheel eigen editie van het spel kunnen maken. Tijdens die zoektocht diende nog een tweede vraag zich aan: waar ligt Ons Dorp?

Laten we eerst eens even kijken hoe bijzonder die straatnamen uit het Monopoly-spel eigenlijk zijn. In de top-10 met straatnamen die in het Nederland het meest voorkomen, staat één straat uit Monopoly: de Dorpsstraat. Die komt in Nederland 315 keer voor, van Aalsmeer tot Zwolle. De Brink komt 67 keer voor, van Almelo tot Zuidwolde. Op 43 plaatsen ligt een Steenstraat, van Alphen aan den Rijn tot in Zwolle. Dan komen we bij een bijzonder geval: de Houtstraat komt 32 keer voor in Nederland (van Almere tot Wolvega), maar vreemd ge…