vrijdag 25 maart 2016

De ene Nobel is de andere niet - naar wie of wat is de Nobelstraat genoemd?

Op Twitter werd me de vraag gesteld waar dat 'Nobel' vandaan komt in straatnamen zoals Nobellaan of Nobelstraat. Als je ergens een Nobelstraat ziet, kun je gokken dat die naar Alfred Nobel genoemd is. Maar er zijn meer Nobellen of Nobels dan je denkt.

Er zijn in Nederland ongeveer 75 straten naar een of andere Nobel genoemd. Er is bijvoorbeeld een Nobelstraat in Breda, in Brielle, in Haarlem, in Den Haag, in Nieuw Namen en in Rotterdam, en er is een Nobelslag in Houten, een Nobel Hoeve in Vleuten en een Nobelhof in Sint Pancras. En het wonderlijke is dat de straten uit deze opsomming allemaal naar een andere Nobel zijn genoemd.

Het grootste deel van deze straatnamen - ongeveer twee derde - is genoemd naar Alfred Nobel, de Zweedse chemicus die rijk werd van de uitvinding van het dynamiet en die de Nobelprijs instelde. Er zijn aardig wat industrieterreinen waar de straten naar uitvinders en wetenschappers zoals Einstein en Edison zijn genoemd, en daar krijgt Nobel ook vaak een plekje. En anders heeft hij wel Nobelprijswinnaars in zijn directe omgeving.

Nobel was ook een koning in het epische verhaal van Reinaart de vos. Het Koning Nobelpad in Amersfoort, Nobel in Kollum en het Nobelplein en de Nobelstraat in Nieuw Namen zijn naar deze Koning Nobel genoemd. De straten in de omgeving zijn dan bijvoorbeeld naar Reinaart, Cantecleer en Grimbeert genoemd.

Er is ook een oude gouden munt die Nobel heet. In een aantal plaatsen zijn de straten in een bepaalde wijk naar oude munten genoemd. In Houten zit daar ook een Nobelslag bij en in Mijdrecht hebben ze de Nobel als straatnaam.

In het noorden van Vleuten ligt een wijk waar alle straten naar oude boerderijen zijn genoemd. Tussen de Helenahoeve en de Griendhoeve ligt daar ook de straat Nobel Hoeve (met spatie). Die straat is dus naar een boerderij genoemd. De vraag is natuurlijk naar wie of wat de boerderij zelf ooit genoemd is.

De familienaam Nobel kwam eeuwen geleden al voor in Nederland, en soms werd er in een plaats een straat genoemd naar iemand die Nobel, de Nobel of Nobelaar heette. Het kan zijn dat er in die straat iemand woonde met die naam of dat de grond eigendom was van iemand die zo heette. Die verklaring noemt men bijvoorbeeld in Haarlem voor de Nobelstraat, in Den Haag voor de Nobelstraat (en de Kleine Nobelstraat), in Utrecht voor de Nobelstraat (en de Nobeldwarsstraat) en in Zierikzee voor de Lange Nobelstraat, de Korte Nobelstraat en de Nobelpoort. Nobelstraten in alle soorten en maten. Naar welke Nobel de straat precies genoemd is, zal per plaats verschillen. Van de Nobelstraat in Rotterdam weet men wel naar wie die genoemd is: naar Hendrick Nobel die er vierhonderd jaar geleden burgemeester was.

Ik las nog een theorie dat de Nobelstraat wellicht zo heet omdat er in de straat vroeger 'nobele mensen' (oftewel edellieden) woonden. Maar voor die theorie heb ik nergens onderbouwing kunnen vinden. Ik hoor het graag als jij daar meer over weet.

donderdag 24 maart 2016

OLA stopt met de Raket - zo'n ijsje verdient toch een straatnaam?

IJsjesproducent OLA stopt binnenkort met de productie van het bekende waterijsje 'De Raket', zo las ik net op Nu.nl. De Raket was vijftig jaar lang het populairste ijsje van OLA. Het einde van een tijdperk dus. Wat zien we daarvan terug in de straatnaamgeving?

Er zijn op dit moment in Nederland drie straten naar de Raket genoemd: het Raketpad in Arnhem, de Raketlaan in Hoogezand en de Rakethof in IJsselstein. In België zijn er ook drie: de Raketstraat in Brussel en de Raketstraat in Gent, en de Raketlaan in Sint-Pieters-Woluwe. Zes straatnamen is op zich niet zo veel, maar voor een waterijsje is dat toch een aardige score. Bij personen is het de gewoonte om pas straatnamen naar ze te noemen na hun overlijden. Misschien dat er zo ook extra straatnamen voor de Raket bij komen als OLA daadwerkelijk met de productie is gestopt. We gaan het zien.

OLA stopt met de Raket omdat die eigenlijk alleen in Nederland populair was. De kans dat er in het buitenland verder nog straten naar onze Raket zijn genoemd, is dus niet zo groot. Naar andere bekende ijsjes zoals de Magnum, de Twister, de Calippo en de Boomy zijn overigens nog helemaal geen straatnamen genoemd. Blijkbaar is de eer niet voor ieder ijsje weggelegd.

Vanaf nu is Raketweg eigenlijk de enige toepasselijke naam...

dinsdag 15 maart 2016

Van Churchilllaan tot Straussstraat en Zundapppad - drie op een rij!

Ik zag gisteren een tweet van Tom Egbers met een foto van de Rudi Carrelllaan in Hilversum. Hij schrijft daarbij: "Altijd gedacht dat Churchilllaan het enige Nederlandse adres/woord is met drie l-en achter elkaar." Maar er zijn er natuurlijk meer. In de reacties op die tweet werden direct een aantal andere straatnamen met drie l'en genoemd, zoals de Marshalllaan en de Baden Powelllaan. Hoog tijd om eens uit te zoeken bij welke letters dit nog meer voorkomt en een complete lijst te maken.

Er blijken maar vier letters te zijn waarvan je er drie dezelfde achter elkaar in een straatnaam kunt tegenkomen: de e, de i, de l en de s. Bij de e gaat het eigenlijk altijd om een straat die naar een meervoud op -eeën genoemd is: orchideeën, reeën, Pyreneeën of de Hooge Wheeën (in Oldemarkt). Aanvullingen daarop zijn nog de Rheeërweg in Zeijen en de Wijk aan Zeeërweg in IJmuiden. Bij de i gaat het altijd om een volgnummer in Romeinse cijfers. Op een enkele uitzondering na zijn het straten die naar een persoon zijn genoemd: koning Willem III, graaf Hendrik III, Dirk III, Reinoud III, Leo XIII, Johannes XXIII en Leo XIII. Bij de e en de i maakt het dus eigenlijk niet uit wat voor achtervoegsel er gebruikt wordt, want die drie op een rij haalt men sowieso wel.

Dat is anders bij de s en de l, want daarvan kom je er in namen maximaal twee op een rij tegen. Om aan de derde te komen moet daar nog de eerste letter van het straatnaamachtervoegsel bij. Voor de l is dat altijd een -laan.

Wat een l-l-laan
Er zijn in Nederland bijna negentig straten, wegen en lanen naar Churchill genoemd, en daarvan hebben er 24 drie l'en op een rij. In de andere gevallen gaat het om een -straat, -weg, -park of -plein, of men heeft wel voor -laan gekozen maar schrijft de straatnaam met een streepje na de tweede l: Churchill-laan. Jammer eigenlijk.

Dit is de hele l-l-l-lijst:
  • Churchilllaan, Winston Churchilllaan of Sir Winston Churchilllaan (Raalte, Staphorst, Coevorden, Eygelshoven, Maastricht, Meijel, Rosmalen, 's-Hertogenbosch, Tilburg, Bergen op Zoom, Terneuzen, Goes, Utrecht, Delft, Nieuwkoop, Alphen aan den Rijn, Leiden, Voorhout, Haarlem, Bergen, Rijswijk, Sittard, Eindhoven, Spijkenisse)
  • Baden Powelllaan (Tilburg, Driebergen-Rijsenburg en Rotterdam) of Baden-Powelllaan (Dordrecht)
  • Marshalllaan (Utrecht, Woerden, Hellevoetsluis, Delft en Voorhout)
  • Jhr C Roëlllaan (Eemnes) of Röelllaan (Naarden)
  • van Halllaan (Nieuwegein)
  • Walraven van Halllaan (Gouda)
  • Baron van Brakelllaan (Doorwerth)
  • Baron van Hövelllaan (Melick)
  • Christoffel van Swolllaan (Haarlem)
  • d'Aulnis de Bourouilllaan (Baarn)
  • George Orwelllaan (Eindhoven)
  • Gouverneur van Hövelllaan (Reuver)
  • Rudi Carelllaan (Hilversum)
  • Van der Helllaan (Arnhem)
  • Wessel van Eylllaan (Borculo)
En dan de s-s-s-stapeling
Er zijn aardig wat achternamen die op twee s'en eindigen, maar de componist Johan Strauss is met afstand de populairste. Om aan drie s'en moet daar nog -straat achter, hoewel het ook met een -singel of -steeg zou kunnen maar dat komt in de praktijk niet voor. Dit zijn ze:
  • Straussstraat of Johan Straussstraat (Borculo, Drunen, Waalwijk, Nijverdal, Lichtenvoorde, Zevenaar, Geleen, Dongen en Hulst)
  • Heerma van Vossstraat (Etten-Leur en Roosendaal)
  • Messstraat en de 2e Messstraat (Den Haag)
  • Burg. Lünenschlossstraat (Sittard)
  • Cornelis Mertenssstraat (Utrecht)
  • Edelweissstraat (Son en Breugel)
  • Gaussstraat (Nijmegen)
  • James Rossstraat (Enschede)
  • Jonkers van Ossstraat (Oss)
  • van Ossstraat (Hulst)
  • S. F. van Ossstraat (Amsterdam)
  • Rijssstraat (Steenwijk)
  • Semmelweissstraat (Hoogerheide)
  • Zuster Bossstraat ('s-Hertogenbosch)
Om de sss-stapeling te voorkomen, schrijft men edelweiss ook wel met één s (zoals bij het Edelweispad in Spijkenisse), met sz (zoals in de Edelweiszstraat in Doesburg) of men benoemt iets anders dan een straat (zoals de Edelweisslaan in Papendrecht). Blijkbaar is er nog nergens een Zeissstraat naar Carl Zeiss genoemd.

Bij andere letters dan de e, de i, de l en de s komt de drie op een rij dus niet voor. Terwijl ik me best een Brommerbuurt kan voorstellen met een Zundapppad, een scheidsrechtersbuurt met de Howard Webbboulevard, de sauzenbuurt met het Stroganofffort of de sprookjesschrijversbuurt met de Gebroeders Grimmmarkt. Gewoon omdat het kan.


zaterdag 12 maart 2016

De straatnamen van Transvaal - moeten Kruger en Botha plaatsmaken voor Mandela en Biko?

Af en toe komt er in het nieuws een bericht voorbij dat iemand vindt dat een bepaalde straatnaam aangepast moet worden. Het gaat dan bijvoorbeeld om een straat die ooit naar een zorgzame dorpspastoor is genoemd, waarvan later bleek dat die pastoor zich helemaal niet zo netjes gedragen heeft. Of een straat is ooit genoemd naar een burgemeester die een dorp door de Tweede Wereldoorlog heeft geloodst, maar van wie men nu vermoedt dat hij stiekem met de Duitsers heulde. Bij dit soort discussies komt ook vaak een van de vele Transvaalbuurten voorbij.

Ehh... Transvaal?
We gaan even terug naar Zuid-Afrika in de negentiende eeuw. Nadat de Britten de Nederlandse Kaapkolonie hadden geannexeerd, trokken de nazaten van de Nederlandse kolonisten (ook wel 'Afrikaners' of 'Boeren' genoemd) tijdens de Grote Trek naar het noorden om daar hun eigen Boerenstaten te stichten. Zo stichtte men Oranje Vrijstaat met als hoofdstad Bloemfontein en de Zuid-Afrikaansche Republiek met als hoofdstad Pretoria. Deze republiek werd ook wel Transvaal genoemd, omdat hij boven de Vaal-rivier lag. De Britten lieten de Boeren echter niet met rust - mede doordat in de nieuwe republiek diamant en goud werd gevonden - en nadat de Boeren in de Tweede Boerenoorlog (van 1899 tot 1902) werden verslagen, kwam er definitief een eind aan de onafhankelijke Boerenrepublieken.

De Boeren werden in hun strijd gesteund door Nederland. Sterker nog: de Nederlandse bevolking vond het wel wat dat de Boeren in den vreemde een soort van twaalfde Nederlandse provincie hadden gesticht (Flevoland bestond nog niet). Men vond het stoer dat die dappere Boeren de strijd aangingen met de vervelende Britten. De hoofdpersonen in de strijd werden daarom als helden gezien. En wat doen we in Nederland met helden? Precies, die vereren we met straatnamen. Vanaf 1900 kwamen er her en der in Nederland buurten waar de straten naar hoofdpersonen uit de Tweede Boerenoorlog werden genoemd: de Transvaalbuurten of Afrikaanderbuurten. Rotterdam en Den Haag waren in 1900 de eerste steden met zo'n buurt. In de jaren daarop volgden Zeist, IJmuiden, Hilversum, Haarlem en Amsterdam. En in de decennia erna volgden ook nog Baarn, Utrecht, Gouda, Tilburg, Enschede, Baflo, Ridderkerk, Nijmegen, Dordrecht, Wormerveer, Ermelo, en ga zo maar door.

Naar wie werden die straten dan genoemd?
Een van de vernoemde helden was Andries Pretorius, de leider van de Voortrekkers en de stichter van Transvaal. De hoofdstad Pretoria is ook naar hem genoemd. Dan hebben we nog Louis Botha en Piet Joubert, opperbevelhebbers van het Transvaalse leger, en Boerengeneraals zoals Christiaan de Wet, Jan Smuts en Koos de la Rey. Het meest vernoemd is Paul Kruger, de president van Transvaal die een prominente rol speelde in de periode van de Boerenoorlogen. Naar hem zijn het Krugerpark, de stad Krugersdorp en de gouden Krugerrand genoemd. En ook nog eens meer dan vijftig straten in Nederland.

Tijden veranderen
In de jaren zeventig groeide in Nederland het protest tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika. Men ging wat anders kijken naar de rol die de Boeren gespeeld hadden. Op dat moment begonnen ook de discussies of de straatnamen die naar helden uit de Boerenoorlogen waren genoemd. Was dat eigenlijk wel gepast? Het leek toch op zijn minst gepast om ook straten te noemen naar activisten die tegen de apartheid streden, zoals Nelson Mandela, Steve Biko en Albert Luthuli.

Biko overleed in 1977 in een Zuid-Afrikaanse gevangenis en dat was in Amsterdam de aanleiding om een paar jaar later het Pretoriusplein om te dopen naar Steve Bikoplein. Er was in Amsterdam ook een straat genoemd naar Louis Botha, maar zijn naam deed mensen wel erg denken aan Pieter Willem Botha die van 1978 tot 1989 eerst premier en daarna president van Zuid-Afrika was en in die tijd een van de gezichten van het apartheidsbeleid was. Ik heb wel meer verhalen gelezen over mensen die zich verbazen dat er in Nederland straten naar Botha zijn genoemd, maar daarbij aan de verkeerde Botha denken. Vanwege die verwarring werd in Amsterdam de Louis Bothastraat hernoemd naar Albert Luthulistraat. Omdat het toch ene beetje vervelend was voor Louis Botha - die aan die verwarring niks kon doen - werd er onder het nieuwe straatnaambord een extra bord toegevoegd met de tekst "Voorheen Louis Bothastraat".

Ook bij de gemeente Rotterdam komen af en toe verzoeken binnen om de namen in de Afrikaanderwijk te vervangen. Vorig jaar was het Erik van Loon die betoogde dat de straten die genoemd zijn naar Kruger, Botha, Cronjé en De la Rey racistisch zouden zijn. En eerder deze maand was het Robbert Baruch die actie voerde omdat de straatnamen in de wijk een "blank beeld van de geschiedenis geven". Hij probeerde het tien jaar eerder ook al eens. Nu doopte hij de Paul Krugerlaan eigenhandig om in de Shaka Zoeloestraat. De gemeente Rotterdam heeft tot nu toe bij zo'n actie nog nooit reden gezien om de straatnamen aan te passen.

De geschiedenis herzien?
De vraag of een straatnaamvernoeming wel gepast is, wordt ook af en toe gesteld bij grote namen zoals Jan Pieterszoon Coen, Michiel de Ruyter en Piet Hein. Ik begrijp wel dat gemeentes het niet direct nodig vinden om dergelijke straatnamen te hernoemen. Als over een vernoemde persoon nieuwe informatie bekend wordt waarmee het überhaupt nooit tot een vernoeming zou zijn gekomen als die informatie eerder bekend was geweest, dan is het een ander verhaal. Maar als het alleen zo is dat iemands daden in een andere tijd ineens in een ander perspectief worden gezien, moet je terughoudend zijn met het hernoemen van de straat. Je zou zo'n hernoeming als geschiedsvervalsing kunnen zien. Het lijkt me in dit geval beter om de namen te behouden en zo dit deel van de geschiedenis van Zuid-Afrika zichtbaar te houden. Natuurlijk is het voor een evenwichtig beeld ook goed om aandacht te geven aan de strijd tegen de apartheid die later in Zuid-Afrika werd gevoerd. Veel gemeentes kiezen ervoor om daarvoor geen bestaande straatnamen om te dopen, maar in nieuwe wijken nieuwe straten te noemen naar mensen zoals Mandela, Biko en Luthuli. Zo vertellen alle straatnamen samen het verhaal van onze geschiedenis.
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...