woensdag 27 januari 2016

Vondel versus Jansen - leeft Vondel voldoende voort in onze straatnamen?

Joost van den Vondel is misschien wel de grootste dichter uit de Lage Landen, maar zijn we ons daar nog wel voldoende van bewust? Een dag of tien geleden schreef Christiaan Weijts in een column in het NRC dat het werk van Vondel niet meer van deze tijd is en dat Vondel (samen met andere oude helden zoals Hooft, Bilderdijk en Multatuli) onherstelbare schade toebrengt aan het leesplezier van scholieren. Frank van Pamelen betoogde vandaag in de Volkskrant dat het werk van Vondel nieuw leven ingeblazen moet worden. "Is het jammer als Gijsbrecht van Aemstel of Lucifer van de leeslijst verdwijnt? Welnee. Het wordt pas jammer als we de persoon Vondel uit het geheugen wissen. Want daarmee verkwanselen we kostbaarder cultureel erfgoed dan we ons weleens realiseren." 

En toen vroeg ik me dus af: leeft Vondel wel voldoende voort in onze straatnamen? Zijn er naar Vondel bijvoorbeeld meer straten genoemd dan naar alle Jansens bij elkaar? Cultureel erfgoed moet je niet verkwanselen. Straatnamen zijn typisch zo'n manier waarop wij in Nederland onze erflaters eren. Ik schreef daar eerder al eens wat over in het stuk Bankbiljetten en straatnamen, waar Vondel ook in genoemd wordt. Er zijn in Nederland weliswaar minder straatnamen naar Vondel genoemd dan naar bijvoorbeeld Rembrandt van Rijn en Frans Hals, maar Vondel scoort ongeveer gelijk aan zeeheld Michiel de Ruyter en zelfs veel beter dan Sweelinck, Erasmus en Spinoza.

Vondel versus Jansen
Volgens de Gemeentelijke Basisadministratie is 'de Jong' de familienaam die het meest voorkomt in Nederland, gevolgd door 'Jansen', 'de Vries', 'van de/den/der Berg' en 'van Dijk'. Maar als we de spellingsvarianten 'Jansen' en 'Janssen' bij elkaar optellen, staat de familie Jans(s)en glansrijk op de eerste plaats. Volgens de GBA waren er in 2007 ruim 130.000 mensen die Jansen of Janssen heetten (ik noem ze in het vervolg van dit verhaal gemakshalve even allemaal 'Jansen' met één s). De naam de Jong kwam toen minder dan 90.000 keer voor. En eigenlijk moeten we voor dit verhaal natuurlijk ook nog alle Jansens meetellen die voor 2007 al overleden zijn. Ter vergelijking: in 2007 waren er in Nederland in totaal niet meer dan 250 mensen met de naam Vondel, van Vondel of van den Vondel. Puur op basis van die aantallen zou je toch denken dat er ook veel meer beroemde Jansens zijn, en dat er dus ook veel meer straten zijn genoemd naar mensen die Jansen heten.

Er zijn in Nederland ongeveer 100 straten genoemd naar iemand die Jansen heet. Zo hebben Utrecht, Den Haag en Middelburg een Zacharias Jansenstraat (Zacharias Jansen was brillenslijper en uitvinder van de Hollandse verrekijker), heeft Velden een Professor Jansenplein, is er in Belfeld een Janssen-Dingsweg, ligt in Schijndel een Harry Jansenlaan en heeft Ewijk een Piet Jansenstraat. Allemaal Jansens met eigen straatnamen. Verder zijn er nog 17 plaatsen waar een straat is vernoemd naar een pastoor die Jansen heette, en er zijn ook 17 straten naar een of andere burgemeester Jansen genoemd. Cor Janssen, August Janssen, Ab Jansen, Frans Jansen, Louis Jansen, Martin Jansen, Wouter Jansen en ga zo maar door... ze hebben allemaal ergens een straatnaam. En al die Jansens bij elkaar komen dus samen op ongeveer 100 straatnamen uit. Opvallend: meer dan de helft van die Jansen-straten liggen in Noord-Brabant of Limburg, en er ligt er niet één in Flevoland.

Nee, dan Vondel: die verslaat de familie Jansen simpel en komt in zijn eentje op 150 straatnamen! Van de Vondelstraat in Hoogezand tot de Joost van den Vondelstraat in Elsloo, en van de Vondellaan in Vlissingen tot de Van den Vondelstraat in Goor... de Vondel-straten liggen door het hele land. Zelfs in Flevoland is er eentje. Ook bijzonder: van de straten die naar een Jans(s)en genoemd zijn, heeft 60% heel gewoon -straat als achtervoegsel, maar bij Vondel eindigt bijna 40% van de straten op het veel sjiekere -laan. Daarnaast heeft Vondel ook meer -parken, -singels en -kades op zijn naam, en zelfs een -staete.

De conclusie is eenvoudig: die Vondel doet het dus helemaal niet slecht in het 'speeltoneel' van de straatnamen.


zondag 24 januari 2016

De straatnamen van Duckstad - bestaat er ook een Donald Duckstraat?

De avonturen van Donald Duck spelen zich af in een wereld met plaatsen zoals Duckstad, Gansdorp, Hamsterdam en Eimuiden. Sommige van die plaatsnamen zijn compleet verzonnen, maar de meeste zijn gebaseerd op namen van echte steden en dorpen. Onlangs was in het nieuws dat 'Verweggistan' door de lezers van weekblad Donald Duck was gekozen tot leukste woord uit Duckstad. Toen vroeg ik me dus ineens af wat voor namen de straten in Duckstad zouden hebben. En zou er ook een straat zijn die genoemd is naar Donald Duck zelf?

Als kind heb ik jarenlang de weekbladen van Donald Duck verslonden, maar op een of andere manier hebben de straatnamen toen geen blijvende indruk op me gemaakt. Ik ben dus gewoon maar eens gaan googelen en ik vond al snel een Amerikaanse site waar alle locaties in Duckburg ('Duckstad' in het Engels) werden opgesomd. Ik las dat Duckburg een Main Street heeft (net als de meeste steden in de Verenigde Staten), een 66th Street (ook heel Amerikaans), een Duck Street, een Quack Street en een Pig Avenue (passen prima binnen het thema), maar bijvoorbeeld ook een Dizzy Street, een Coma Way en een Dreary Street (die kom je in het echt niet of nauwelijks tegen). Men zegt dat Donald Duck met zijn neefjes in de Quack Street woont op nummer 1113.

Spitten in de Duckstadkrant
In de Nederlandstalige versie zou het adres van Donald Duck Kwakstraat 13 zijn, hoewel ook af en toe Snaterstraat 13 wordt genoemd. Op zoek naar andere straatnamen in het Nederlandse Duckstad kwam ik uit bij de Duckstadkrant. In de tweets van die stadskrant komen af en toe nieuwsberichten voorbij waarin straatnamen worden genoemd. In november 2014 bijvoorbeeld: "Spruitjeslucht in de Kippensteeg! Mensen die naar het Hoenplantsoen moeten, wordt geadviseerd via de Zwaanlaan te lopen." Kippensteeg, Hoenplatsoen en Zwaanlaan... blijkbaar heeft Duckstad in ieder geval een Vogelbuurt. In september 2014 kwam dit bericht voorbij: "AANGEBODEN: opvliegende buurman. Gratis af te halen bij het huis naast de heer Bolderbast. Adres: Kwakstraat 13, Duckstad." Bertus Bolderbast is de buurman van Donald Duck, en die lijkt dus inderdaad in de Kwakstraat te wonen. (Je zou overigens kunnen denken dat de Kwakstraat naar de reigersoort 'kwak' is genoemd en dus net als de andere straten in de Vogelbuurt naar een vogel is genoemd, maar het ligt natuurlijk meer voor de hand dat die straat - net als in het Engels - is genoemd naar het gekwaak van een eend.)

Twee weken geleden kwam bij de Duckstadkrant deze tweet voorbij: "In een woning aan het Prulplein ging vanmorgen om 06:30 uur per ongeluk een wekker af." Het Prulplein komt wel vaker voorbij, net als de Prullaan en er is zelfs een Prulkwartier. In een oud blad kwam ik ook het Cornelis Prulplein tegen. Deze straten zijn vernoemd naar Cornelis Prul, volgens de verhalen de stichter van Duckstad. Zo'n belangrijk figuur uit de geschiedenis van Duckstand verdient natuurlijk wel een paar straatnamen. In andere tweets van de Duckstadkrant zag ik ook nog het Oenplantsoen (als dat maar geen verwarring oplevert met het Hoenplantsoen!), Gansjeshof (vast ook in de Vogelbuurt), de Moppersteeg en de Kroosstraat.

Voor de volledigheid heb ik ook nog even via Twitter aan Donald Duck zelf gevraagd hoe de straten in Duckstad heten. Donald Duck antwoordde heel vlot: "Ik woon in de Zwaanlaan en Goofy woont aan het Oenplantsoen! Prulplein, Kalkoendreef, Waggelaar, ga zo maar door!" Blijkbaar woont hij tegenwoordig dus niet meer in de Kwakstraat maar in de Zwaanlaan. En in de Vogelbuurt is dus ook nog een Kalkoendreef. Donald Duck kon op mijn verzoek makkelijk nog een paar straten noemen: "W.C. Gootstraat, Snobplein, Poenplantsoen, Kollenhof, Boevenpad, Muizensteeg..."

De redactie van het weekblad Donald Duck staat erom bekend dat ze namen uit de echte wereld als inspiratie gebruiken voor de plaatsen en personen in hun verhalen. Zo wordt Harry Mulisch daar Harry Muesli genoemd, Georgina Verbaan wordt Georgina de Zwaan, en Ivo Niehe wordt I. Vanille. Ik schreef in de inleiding al dat ze dat ook graag doen met plaatsnamen, maar ik zie die verhaspeling nog niet uitgebreid terug in de straatnamen. De W.C. Gootstraat lijkt me geïnspireerd op de P.C. Hooftstraat, maar ik zie geen verwijzingen naar bijvoorbeeld de Kalverstraat, Lange Poten of de Coolsingel.

En een straat voor Donald Duck?
Donald Duck en de Duckstadkrant laten zien dat de straatnamen in Duckstad behoorlijk gevarieerd zijn. Er worden blijkbaar ook personen uit de geschiedenis van Duckstad vernoemd in de straatnamen. In Almere hebben ze sinds 2005 een Donald Ducklaan, maar zou er in Duckstad ook ergens een straat naar Donald Duck zelf genoemd zijn? Dat ligt niet direct voor de hand voor zo'n onhandige en opvliegende eend, maar ik heb er toch eentje gevonden.

De gebroeders Michael en Wouter Steenbeek wezen me op een verhaal in een oude editie van Donald Duck (nummer 12 uit 1966 om precies te zijn), dat over straatnamen in Duckstad gaat. In het verhaal vertellen de neefjes Kwik, Kwek en Kwak dat ze het leuk vinden dat straten en pleinen genoemd zijn naar bekende stadgenoten. Ze komen langs het Generaal Bleekbekpark ("een enorme held"), de Dodo Duckstraat, de Govert Ganslaan (niet te verwarren met Govert Goudglans) en de Trekkebek Duckstraat ("een beroemd ontdekkingsreiziger" - in het Engels heet deze straat de Hopalong Duck Drive). Zo komen ze ook bij een straat die is genoemd naar hun oudoom Tops Duck; hij was een beroemd bergbeklimmer maar omdat hij er aan het eind van zijn carrière niet in slaagde om de slechts twintig meter hoge Matterdoorn te beklimmen, werd er slechts een smerig klein steegje naar hem genoemd. Sindsdien is er ook niemand meer in geslaagd om die Matterdoorn te beklimmen. In het verhaal lukt het Donald Duck na een aantal pogingen uiteindelijk op wonderbaarlijke wijze - met veel geluk - om de top te bereiken. Het stadsbestuur besluit daarop om een straat naar hem te vernoemen: de Heuvellaan wordt hernoemd tot Donald Ducklaan. De straat is zo steil dat het Donald niet lukt om in zijn auto naar boven te rijden...

Als die straat inmiddels niet vanwege een of andere wanprestatie van Donald Duck weer hernoemd is, is er dus nog steeds een Donald Ducklaan in Duckstad. Misschien moet ik zelf maar een keer op vakantie, ehh... 'werkbezoek' naar Duckstad om dat uit te zoeken. Dan kan ik ook meteen uitzoeken wat voor straatnamen Katrien, Oma en Guus hebben, en wat het adres is van het geldpakhuis van Dagobert Duck. Wordt vervolgd...

zaterdag 2 januari 2016

Wegwijs in Rome met 'Via Roma' - de geschiedenis van Rome in 50 straten

Straatnamen vertellen het verhaal van een stad, zo zeg ik altijd. Dat geldt voor steden zoals Delft, Deventer en Dordrecht, maar natuurlijk ook voor de Eeuwige Stad: Rome. Willemijn van Dijk laat dat zien in haar nieuwe boek "Via Roma - de geschiedenis van Rome in 50 straten".

Van Dijk vertelt in haar boek hoe keizers, pausen en kunstenaars de stad in de loop der eeuwen letterlijk en figuurlijk hebben vormgegeven. Daarbij komen natuurlijk alle voor de hand liggende locaties en personen voorbij, zoals het Colosseum, de Sint-Pieter en de Trevifontein, en zoals Augustus, Bernini en Michelangelo. Maar er komen ook allerlei minder bekende onderwerpen aan bod, zoals de zevende cohorte die zich in de tijd van het keizerrijk bezighield met het blussen van brandjes in de stad (en waar de Via della VII Cohorte aan herinnert), de grote marmeren voet van een standbeeld uit de Isis-tempel (die werd teruggevonden in de straat die nu heel toepasselijk Via del Piè die Marmo heet) en dat de eerste maecenas Gaius Cilnius Maecenas heette en in Rome woonde (de Via Mecenate is naar hem genoemd). Die variatie maakt het boek interessant.

Via Roma is ingedeeld in vijftig hoofdstukken waarin in min of meer chronologische volgorde steeds een bepaald onderwerp wordt behandeld. Vaak geeft de straatnaam uit de titel een directe aanleiding om over een bepaald onderwerp te schrijven, maar soms lijkt het er meer op dat Van Dijk simpelweg een episode uit de geschiedenis van de stad wilde beschrijven en daar nog een straatnaam bij gezocht heeft. Je kunt je afvragen of dat nou erg is, maar het stoorde me soms wel dat ik na het lezen van een hoofdstuk vervolgens op internet op moest zoeken waar een straatnaam nou eigenlijk van afgeleid is. De hoofdstukken lijken losjes gebaseerd op stukken die Van Dijk in de loop der tijd schreef voor het weblog Opheus kijkt om. Daardoor komen sommige onderwerpen in meerdere hoofdstukken aan bod en lijkt het er soms op dat ze vergeten is dat ze er eerder in het boek ook al over heeft geschreven. Verder is er niet veel reden om kritisch te zijn, want het is gewoon een fijn boek dat op een compacte manier de complete geschiedenis van Rome behandelt. Door de verhalen op te hangen aan straatnamen krijgt het verhaal een handige structuur in prettig leesbare blokken. De straatnamen geven soms ook nog eens aanleiding voor leuke kleine uitstapjes die bij een andere opzet van het boek misschien niet aan de orde waren gekomen.

Het boek heeft me veel nieuws geleerd. Zo heb ik me bijvoorbeeld nooit gerealiseerd dat men in Rome in al die eeuwen laag op laag heeft gebouwd. Je ziet dat bijvoorbeeld terug in de naam van het beroemde Piazza Navona. De naam van dat plein verwijst naar het oude Circus Agonalis dat op die plek zes meter onder de grond ligt. De sportwedstrijden die in dat stadion gehouden werden, werden 'agones' genoemd en dat is later langzaamaan verhaspeld tot 'navona'. Ik heb me heel vroeger ook wel eens afgevraagd wie of wat die Trevi nou was, dat er een hele fontein naar genoemd is. Maar ik weet nu dat het plein met de fontein op een plek ligt waar drie wegen ('tri vio') bij elkaar komen. En ik weet nu bijvoorbeeld ook dat de Via de Monte Testaccio je leidt over een enorme berg van stukgeslagen amforen, ik weet van de Piazza dei Protomartiri en de vroege christelijke martelaren, van de Via del Corso en de paardenraces tijdens de carnavalsviering, van de Via delle Carrozze en de eerste toeristen die in de achttiende eeuw hun koetsen moesten laten repareren voordat ze weer naar huis konden, en de Via della Conciliazione en de verzoening tussen het Vaticaan en de Italiaanse staat in 1929.

Het is duidelijk: Willemijn van Dijk is een kenner, maar ook een liefhebber van de stad. Met 'Via Roma' bevestigt ze mijn stelling: straatnamen vertellen inderdaad het verhaal van een stad. Het boek heeft me allerlei interessante nieuwe dingen over Rome geleerd. En dan heb ik het nog niet eens gehad over de tips die Van Dijk terloops geeft over gevelstenen, inscripties en beeldhouwwerken waar je op moet letten. De eerstvolgende keer dat ik weer naar Rome ga, moet Via Roma mee als wegwijzer.


Via Roma, de geschiedenis van Rome in 50 straten
Auteur: Willemijn van Dijk
Uitgeverij Ambo Anthos
ISBN 9789026332692


Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...