dinsdag 26 februari 2013

Een straat voor de nieuwe koning!

"Het wachten is nu op de eerste plaats waar men na 30 april een straat tot Koning Willem-Alexanderstraat doopt." Zo schreef ik twee weken geleden aan het eind van mijn verhaal over de straten die naar koningin Beatrix zijn genoemd. Er blijken al allerlei gemeentes te zijn die wel een straat naar koning Willem-Alexander willen noemen.

Het meest concreet is men in Hellevoetsluis. Daar heeft de gemeenteraad al unaniem besloten dat de huidige kade van de Industriehaven vanaf 30 april de Koning Willem-Alexanderkade gaat heten. Een goede zet, want je legt met je zeilboot natuurlijk veel liever aan aan de Koning Willem-Alexanderkade dan aan de Industriehaven. In Alkmaar gaan stemmen op om de Noorderarcade vanaf 30 april de Koning Willem-Alexanderkade te noemen. Een arcade is een bogengalerij, maar het klinkt ook al een beetje als 'kade' dus dat is mooi meegenomen. In Alkmaar is de hernoeming echter nog niet meer dan een plannetje.

In de stad Utrecht heeft het CDA een heuse motie ingediend om een plein te vernoemen naar de aanstaande koning. Het centrale plein in de wijk Leidsche Rijn moet het Koning Willem-Alexanderplein worden. "Utrecht heeft een lange traditie in het vernoemen van straten en parken naar leden van de koninklijke familie", aldus het CDA in Utrecht, "en bovendien is Willem-Alexander een geboren Utrechter." Het zou eigenlijk het Brusselplein moeten gaan heten, maar de nieuwe naam is natuurlijk veel mooier.

Het is wel een voordeel als je als gemeente nog niet eerder een straat naar Willem-Alexander hebt genoemd. Er zijn in Nederland ruim tweehonderd steden en dorpen waar al een Prins Willem-Alexanderstraat, Willem-Alexanderlaan, Willem-Alexanderhof of Prins Willem-Alexanderplein ligt. Als die nu een straat naar de aanstaande koning willen noemen, zouden ze een bestaande straat moeten hernoemen. Dat doet men in het algemeen liever niet. Het mooie van het plein in Utrecht is dat er nog niemand aan woont; dat scheelt dus heel veel administratief gedoe met adreswijzigingen, verhuisberichten en onkostenvergoedingen.

In Amsterdam heeft men een creatieve manier bedacht om een gracht in het centrum naar koning Willem-Alexander te noemen, zonder dat bewoners of bedrijven nieuwe adressen moeten krijgen. Singel is daar zowel de naam van de gracht als van de straten aan weerzijden. Men is nu van plan om de grácht in april te hernoemen tot Koningsgracht. Dat past prima in het rijtje met Prinsengracht, Keizersgracht en Herengracht. De stráát aan weerszijden van de Koningsgracht blijft echter gewoon Singel heten. De toekomst zal ons leren hoe dat in de volksmond uit gaat pakken.

Een advies tot slot
Tot slot nog even een advies voor alle gemeentes die nog een straat naar de nieuwe koning willen noemen: zijn naam is officieel 'Willem-Alexander' met een streepje ertussen, en dus niet met een spatie. En nog een tweede advies: het is weinig gepast om een -steeg, -plaats of gewoon een -straat naar de koning te noemen. Kies liever een -laan, -park, -plantsoen of -kade voor de koning. Noem je nieuwe straat dus niet Koning Willem Alexanderstraat, want dan zit je dubbel fout.




dinsdag 12 februari 2013

Over koninginnen en prinsessen - wordt de Koningin Beatrixlaan straks weer de Prinses Beatrixlaan?

Koningin Beatrix maakte onlangs haar abdicatie bekend. Na 30 april a.s. heet ze weer gewoon prinses Beatrix. Maar moeten we dan ook de namen wijzigen van alle Koningin Beatrixstraten, -pleinen en -lanen? Wonen mensen die nu nog in de Koningin Beatrixstraat wonen na de troonswisseling ineens in de Prinses Beatrixstraat?

Er zijn in Nederland meer dan vijfhonderd straatnamen naar Beatrix genoemd. Daarvan heeft de meerderheid geen 'Prinses' of 'Koningin' in de naam. Alleen de Beatrixstraat komt al bijna tweehonderd keer voor, en verder zijn er ook nog Beatrixwegen, -lanen, -parken, -plantsoenen en zo. Er zijn ook bijna tweehonderd straatnamen naar 'Prinses Beatrix' genoemd, dus met 'Prinses' ervoor. Als je hebt meegeteld, weet je nu dat er in Nederland waarschijnlijk niet zo heel veel straten naar 'Koningin Beatrix' zijn genoemd; ik heb er maar veertien kunnen vinden. De oudste daarvan zijn de Koningin Beatrixstraat in De Lier, de Koningin Beatrixlaan in Slootdorp, de Koningin Beatrixstraat in Gaanderen en de Koningin Beatrixlaan in Vroomshoop. In die plaatsen waren ze er in 1980 - het jaar dat Beatrix koningin werd - al meteen met een koninklijke straatnaam bij.

Bij Beatrix komt de straatnaam met Prinses meer dan tien keer zo vaak voor als die met Koningin (189 tegen 14). Dat is niet zo vreemd als je bedenkt dat ze al meer dan veertig jaar (kroon)prinses was voordat ze koningin werd. Zo hebben van alle straatnamen die naar prins Willem-Alexander genoemd er inmiddels ook 80 de titel 'Prins', terwijl er vanzelfsprekend nog geen straatnamen naar 'Koning Willem-Alexander' genoemd zijn. Het opvallende is dat de koningin/prinses-verhouding bij de straatnamen voor Juliana en Wilhelmina net andersom is: bij Juliana komt de koninginnen-straatnaam ongeveer vier keer zo vaak voor als de prinsessen-straatnaam en bij Wilhelmina is dat zelfs ongeveer zes keer zo vaak. Ook dit is goed verklaarbaar: veel van deze straatnamen zijn pas na hun regeerperiode (of zelfs na hun overlijden) vastgesteld, en Wilhelmina en Juliana worden toch vooral herinnerd als koningin.

Er zijn plaatsen waar straten naar meerdere koninginnen zijn genoemd en waar consequent 'koningin' als titel wordt gebruikt. In Slootdorp - een dorp in Noord-Holland met ruim duizend inwoners - hebben ze niet alleen een Koningin Beatrixlaan, maar ook een Koningin Julianalaan, een Koningin Wilhelminaweg en zelfs ook nog een Koningin Emmaweg. Die laatste drie straatnamen zijn in 1949 tegelijk vastgesteld. De Koningin Beatrixlaan aan de rand van het dorp kwam er pas in 1980 bij. Iets dergelijks gebeurde in Leusden. De Koningin Julianalaan, de Koningin Wilhelminalaan en de Koningin Emmalaan stammen daar uit 1962; de Koningin Beatrixlaan aldaar dateert uit 1983.

Het is niet gebruikelijk om straten die naar een regerende koningin genoemd zijn na haar troonsafstand tot prinsessen-straat te hernoemen. Dat blijkt wel uit het feit dat we nog zo veel straten hebben die naar de koninginnen Juliana, Wilhelmina en Emma zijn genoemd. De Koningin Beatrixstraat blijft dus gewoon de Koningin Beatrixstraat, en de Prins Willem-Alexanderstraat blijft Prins Willem-Alexanderstraat heten.

Het wachten is nu op de eerste plaats waar men na 30 april een straat tot Koning Willem-Alexanderstraat doopt. En welke plaats komt als eerste met een Koningin Máximastraat?

dinsdag 5 februari 2013

De Heerstraat en de Heirbaan: Romeinse wegen in Nederland

Op veel plaatsen in Nederland liggen straatnamen zoals Heerstraat, Heerbaan en Heerweg. Ze komen in het hele land voor, maar het merendeel ligt in Limburg, Noord-Brabant en Zuid-Holland. Naar welke heer zijn deze straten allemaal genoemd? Het antwoord is: ze zijn helemaal niet naar een heer genoemd, maar naar het Romeinse leger. Ik zal vertellen hoe dat zit.

De eerste vier eeuwen van onze jaartelling was een groot deel van West-Europa bezet door de Romeinen. In het noorden werd het Romeinse Rijk begrensd door de 'limes', die bij ons langs de Rijn liep. De Romeinen brachten ons veel nieuwe dingen: geld, sieraden, lezen en schrijven, stenen huizen en een leger. En ook: wegen. In het hele gebied dat de Romeinen bezetten, werden langs belangrijke routes hoofdwegen aangelegd. Het waren de eerste echte wegen die hier werden aangelegd. De routes liepen van Maastricht via Nijmegen naar Arnhem, en van daar via Leiden naar Katwijk en Naaldwijk. De wegen waren vooral bedoeld voor het Romeinse leger, maar werden ook gebruikt door handelaars, boeren en koeriers.

Grondig werk
De wegen werden meestal aangelegd door Romeinse soldaten. Die gingen daarbij altijd grondig te werk. Er werd eerst een stuk grond afgegraven en dat gat werd vervolgens in lagen weer gevuld: eerst een fundering van grote stenen, daarop lagen met kiezels en zand en bovenop een wegdek van grote kasseien. Aan de zijkanten werd het wegdek verstevigd met boomstammen. Als men in de direkte omgeving niet de gewenste materialen kon vinden, week men nog wel eens van deze aanpak af. Voor de wegen langs de Maas werd bijvoorbeeld vooral veel grind of zand gebruikt, zonder een speciale fundering te gebruiken want dat was daar niet nodig. In de omgeving van Utrecht werden juist extra zware fundamenten aangelegd van houten balken en vlechtwerk om daarmee het verzakken te voorkomen.

In de vierde eeuw trokken de Romeinen zich terug uit ons gebied. Sommige van de door hen aangelegde wegen werden daarna verwaarloosd, maar er zijn er genoeg die bewaard zijn gebleven. Dat waren vooral de wegen tussen de belangrijkste steden uit die tijd, en de wegen die voor belangrijke handelsroutes werden gebruikt. Aan het eind van de achttiende eeuw waren de voormalige Romeinse wegen nog steeds de belangrijkste verbindingswegen in Nederland. En trouwens ook in andere delen van Europa. Pas in die tijd werden er voor het eerst ook gestructureerd nieuwe verharde wegen aangelegd.

Een heer op straat
De wegen werden vaak 'heerbaan' of 'heerweg' genoemd. Die naam is afgeleid van het Middelnederlandse woord 'heer' of 'heir'. Dat betekende niet alleen 'mannelijk persoon', maar ook 'legermacht'. Het woord wordt tegenwoordig niet meer in die betekenis gebruikt. Je ziet het nog wel terug in woorden zoals herberg (een plek waar je het leger bergt, in veiligheid brengt), hertog (iemand die het leger toogt, of leidt) en heraut (oorspronkelijk een 'legeraanvoerder'), in namen zoals Herman (man in het leger) en Herbert (uitblinkend in het leger), en in de naam van het Gelderse dorp Herwijnen (dat 'legerweide' betekent). (Héél in de verte is het woord 'heer' ook nog verwant met onze 'haas' ('hare' in het Engels). En hoe noemen we het nest van een haas? Precies: leger! Een 'leger' is van oorsprong gewoon een ligplaats, en dan maakt het verder eigenlijk niet uit of er slechts een haas slaapt of dat er een hele strijdmacht bivakkeert.)

Wat is er nog van over?
Van de wegen zelf zie je tegenwoordig nog maar weinig meer terug. Een enkele keer worden er bij een opgraving fundamenten van een oude heerbaan gevonden. Op veel plekken is de route van de heerbaan opgenomen in het moderne wegennet. Buiten de bebouwde kom kun je ze soms herkennen aan ongewoon lange rechte stukken weg. In dorpen en steden kun je het eigenlijk alleen zien als de oude aanduiding van de weg in de straatnaam is vereeuwigd. Als je ergens langs één van de oude Romeinse routes een straat ziet die Heerweg, Heerbaan, Heirstraat, Heirweg, Oude Baan of Herenstraat heet, dan weet je nu dat op die plek misschien oorspronkelijk door Romeinse soldaten een weg is aangelegd. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Oude Baan en de Heirweg in Born, de Heerstraat in Boxmeer, Oeffelt en Sint Agatha en ook voor de Hertogstraat in Nijmegen.

Met die conclusie moet je overigens wel een beetje voorzichtig zijn, want in hetzelfde gebied worden ook wel eens nieuwe straten Heerbaan of zo genoemd "omdat er vroeger ergens in de buurt een Romeinse weg liep". Dan is het dus slechts een moderne verwijzing naar de vroegere aanwezigheid van Romeinen in die omgeving.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...