Doorgaan naar hoofdcontent

De Heerstraat en de Heirbaan: Romeinse wegen in Nederland

Op veel plaatsen in Nederland liggen straatnamen zoals Heerstraat, Heerbaan en Heerweg. Ze komen in het hele land voor, maar het merendeel ligt in Limburg, Noord-Brabant en Zuid-Holland. Naar welke heer zijn deze straten allemaal genoemd? Het antwoord is: ze zijn helemaal niet naar een heer genoemd, maar naar het Romeinse leger. Ik zal vertellen hoe dat zit.

De eerste vier eeuwen van onze jaartelling was een groot deel van West-Europa bezet door de Romeinen. In het noorden werd het Romeinse Rijk begrensd door de 'limes', die bij ons langs de Rijn liep. De Romeinen brachten ons veel nieuwe dingen: geld, sieraden, lezen en schrijven, stenen huizen en een leger. En ook: wegen. In het hele gebied dat de Romeinen bezetten, werden langs belangrijke routes hoofdwegen aangelegd. Het waren de eerste echte wegen die hier werden aangelegd. De routes liepen van Maastricht via Nijmegen naar Arnhem, en van daar via Leiden naar Katwijk en Naaldwijk. De wegen waren vooral bedoeld voor het Romeinse leger, maar werden ook gebruikt door handelaars, boeren en koeriers.

Grondig werk
De wegen werden meestal aangelegd door Romeinse soldaten. Die gingen daarbij altijd grondig te werk. Er werd eerst een stuk grond afgegraven en dat gat werd vervolgens in lagen weer gevuld: eerst een fundering van grote stenen, daarop lagen met kiezels en zand en bovenop een wegdek van grote kasseien. Aan de zijkanten werd het wegdek verstevigd met boomstammen. Als men in de direkte omgeving niet de gewenste materialen kon vinden, week men nog wel eens van deze aanpak af. Voor de wegen langs de Maas werd bijvoorbeeld vooral veel grind of zand gebruikt, zonder een speciale fundering te gebruiken want dat was daar niet nodig. In de omgeving van Utrecht werden juist extra zware fundamenten aangelegd van houten balken en vlechtwerk om daarmee het verzakken te voorkomen.

In de vierde eeuw trokken de Romeinen zich terug uit ons gebied. Sommige van de door hen aangelegde wegen werden daarna verwaarloosd, maar er zijn er genoeg die bewaard zijn gebleven. Dat waren vooral de wegen tussen de belangrijkste steden uit die tijd, en de wegen die voor belangrijke handelsroutes werden gebruikt. Aan het eind van de achttiende eeuw waren de voormalige Romeinse wegen nog steeds de belangrijkste verbindingswegen in Nederland. En trouwens ook in andere delen van Europa. Pas in die tijd werden er voor het eerst ook gestructureerd nieuwe verharde wegen aangelegd.

Een heer op straat
De wegen werden vaak 'heerbaan' of 'heerweg' genoemd. Die naam is afgeleid van het Middelnederlandse woord 'heer' of 'heir'. Dat betekende niet alleen 'mannelijk persoon', maar ook 'legermacht'. Het woord wordt tegenwoordig niet meer in die betekenis gebruikt. Je ziet het nog wel terug in woorden zoals herberg (een plek waar je het leger bergt, in veiligheid brengt), hertog (iemand die het leger toogt, of leidt) en heraut (oorspronkelijk een 'legeraanvoerder'), in namen zoals Herman (man in het leger) en Herbert (uitblinkend in het leger), en in de naam van het Gelderse dorp Herwijnen (dat 'legerweide' betekent). (Héél in de verte is het woord 'heer' ook nog verwant met onze 'haas' ('hare' in het Engels). En hoe noemen we het nest van een haas? Precies: leger! Een 'leger' is van oorsprong gewoon een ligplaats, en dan maakt het verder eigenlijk niet uit of er slechts een haas slaapt of dat er een hele strijdmacht bivakkeert.)

Wat is er nog van over?
Van de wegen zelf zie je tegenwoordig nog maar weinig meer terug. Een enkele keer worden er bij een opgraving fundamenten van een oude heerbaan gevonden. Op veel plekken is de route van de heerbaan opgenomen in het moderne wegennet. Buiten de bebouwde kom kun je ze soms herkennen aan ongewoon lange rechte stukken weg. In dorpen en steden kun je het eigenlijk alleen zien als de oude aanduiding van de weg in de straatnaam is vereeuwigd. Als je ergens langs één van de oude Romeinse routes een straat ziet die Heerweg, Heerbaan, Heirstraat, Heirweg, Oude Baan of Herenstraat heet, dan weet je nu dat op die plek misschien oorspronkelijk door Romeinse soldaten een weg is aangelegd. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Oude Baan en de Heirweg in Born, de Heerstraat in Boxmeer, Oeffelt en Sint Agatha en ook voor de Hertogstraat in Nijmegen.

Met die conclusie moet je overigens wel een beetje voorzichtig zijn, want in hetzelfde gebied worden ook wel eens nieuwe straten Heerbaan of zo genoemd "omdat er vroeger ergens in de buurt een Romeinse weg liep". Dan is het dus slechts een moderne verwijzing naar de vroegere aanwezigheid van Romeinen in die omgeving.

Reacties

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Populaire posts van deze blog

Is het nou Dorpstraat of Dorpsstraat - over de tussen-s in straatnamen

Onlangs stelde iemand me de vraag waarom in Rotterdam de Heemraadssingel en het Heemraadsplein een tussen-s hebben, maar de nabijgelegen Heemraadstraat niet. Komt dat door willekeur van de naamgevers of is er iets anders aan de hand? 

Hoe zit het ook al weer met het gebruik van de tussen-s in de Nederlandse taal? In het Taalportaal wordt uitgelegd wanneer er een tussen-s wordt gebruikt in een samenstelling. Die s komt bijvoorbeeld altijd voor als het eerste deel een verkleinwoord is ('meisjesjurk') of een persoonsaanduiding die in het meervoud een s krijgt ('vissersboot'). En een tussen-s kan ook voorkomen wanneer het eerste deel een meervoud op -en heeft ('dorpsplein') of als het eerste deel helemaal geen meervoud heeft ('eeuwigheidswaarde'). Snap je het nog? Vergeet het dan toch maar weer snel, want er zijn ook nog allemaal uitzonderingen op deze regels. De geleerden weten ook niet precies wat nou de functie van die tussen-s is en in welke gevallen di…

De langste straatnamen van Nederland

Wat zijn de langste straatnamen van Nederland? Ik zet deze mooie namen graag voor je op een rijtje.

Om de lengte van een straatnaam te bepalen volstaat het niet om op de straatnaamborden te kijken, want soms hangen er in één straat al borden met verschillende schrijfwijzen van dezelfde naam. Het is beter om uit te gaan van de officiële schrijfwijze van de straatnaam zoals die is vastgelegd in de BAG, de Basisregistraties Adressen en Gebouwen. Dat levert de volgende top-10 op:
Ir. Mr. Dr. van Waterschoot van der Grachtstraat in Heerlen (48 tekens in totaal, 38 tekens zonder punten en spaties)Burgemeester Baron van Voerst van Lyndenstraat in Gramsbergen (46/41 tekens)Wethouder Fierman Eduard Meerburg senior kade in Katwijk (45/40 tekens)Burgemeester Baron van Voorst tot Voorstweg in Tilburg (43/38 tekens)Burgemeester van Nispen van Sevenaerstraat in Laren (42/38 tekens)Burgemeester van Hövell tot Westerflierpad in Halfweg (42/38 tekens)Burgemeester Hoytema van Konijnenburglaan in Scherpe…

Van Arnhem tot San Francisco - iedere stad zijn eigen Lombardstraat. Maar waarom eigenlijk?

Een Lombardsteeg in Alkmaar, een Lombardstraat in Goes, een Lombardkade in Rotterdam en een Lange en Korte Lombardstraat in Den Haag. Een Lombardenstraat en Lombardenvest in Antwerpen, en een Lombardstraat in Brussel. En dan ook nog Lombard Street in Londen, een in Philadelphia en een in San Francisco. Waar komen al die Lombard-straten toch vandaan? Was er misschien ooit een meneer Lombard, en waar heeft hij het dan aan verdiend dat er in de hele wereld straatnamen naar hem zijn genoemd? Nee, de straten zijn niet naar een meneer genoemd, maar naar een heel volk: de Lombarden. Maar waarom zou je daar een straat naar noemen?

De Lombarden zijn de inwoners van Lombardije, de streek rondom Milaan in het noorden van Italië. De naam gaat terug op de 'Longobarden' (de 'Langbaarden'), een Germaanse volksstam waarvan de mannen blijkbaar opvallend lange baarden hadden. Tijdens de Germaanse volksverhuizing in de vijfde eeuw trokken ze naar Noord-Italië en richtten daar een eigen r…

Wat is de echte Monopoly-stad van Nederland? En waar ligt Ons Dorp?

Een tijd geleden heb ik al eens uitgelegd wie de straatnamen heeft gekozen voor het Nederlandse Monopoly-spel. De Nederlandse editie van het spel was de eerste waarin straatnamen uit verschillende steden werden gebruikt. Dus vroeg ik me af: is er misschien toch één stad te vinden die al die straatnamen heeft? Dan zouden ze daar mooi hun geheel eigen editie van het spel kunnen maken. Tijdens die zoektocht diende nog een tweede vraag zich aan: waar ligt Ons Dorp?

Laten we eerst eens even kijken hoe bijzonder die straatnamen uit het Monopoly-spel eigenlijk zijn. In de top-10 met straatnamen die in het Nederland het meest voorkomen, staat één straat uit Monopoly: de Dorpsstraat. Die komt in Nederland 315 keer voor, van Aalsmeer tot Zwolle. De Brink komt 67 keer voor, van Almelo tot Zuidwolde. Op 43 plaatsen ligt een Steenstraat, van Alphen aan den Rijn tot in Zwolle. Dan komen we bij een bijzonder geval: de Houtstraat komt 32 keer voor in Nederland (van Almere tot Wolvega), maar vreemd ge…