dinsdag 27 november 2012

Straatnaamketen, dat is (alfabetisch) keten met straatnamen

Er zijn heel veel straatnamen waar bijzondere verhalen aan kleven. Hoe meer ik me met straatnamen bezighoudt, hoe meer van die verhalen ik ontdek. Soms vind ik het ook gewoon even leuk om op een creatieve manier te spelen met straatnamen. Dat is stiekem ook gewoon een leuke manier om nieuwe, onbekende straatnamen te ontdekken. Vraag me niet hoe het komt, maar onlangs vroeg ik me af of het mogelijk zou zijn om een straatnaamketen te maken.

Een straatnaamketen is een reeks straatnamen van A tot Z. De eerste straatnaam in de keten begint met een A en eindigt op een B. De volgende begint met een B en eindigt op een C. En zo gaan we door tot een naam die begint met een IJ en eindigt op een Z. En dan is de keten rond. Na wat puzzelen kwam ik tot onderstaande straatnaamketen. Bij sommige letters was er keuze in overvloed - daar heb ik gewoon de eerste straatnaam gekozen die me opviel. Een enkele keer heb ik een smokkelroute moeten nemen.
  • Ab: Aan Sint Job (in Thorn) - We beginnen de keten in het straatje bij de Jobkapel.
  • Bc: Burgemeester Kessensingel C (in Maastricht) - De straatnaam is ooit officieel vastgesteld met die C erachter - net als de varianten met een A en een B erachter - maar op de straatnaambordjes in de stad is het gewoon de 'Burgemeester Kessensingel'. Die C kwam nu wel even goed van pas.
  • Cd: Conferencepad (in Tiel) - Niet genoemd naar naar de cabaretvoorstelling, maar natuurlijk naar het perenras.
  • De: Drafnalaantje (in Naarden) - Genoemd naar het landgoed Drafna.
  • Ef: Emmertarwehof (in Alblasserdam) - Bij straatnamen op een -f is er veel keuze uit -dreven en -hoven.
  • Fg: Fokkebroekweg (in Mechelen) - Natuurlijk is er veel keuze uit -wegen die met een F beginnen.
  • Gh: Gaedsbergh (in Hattem) - Dit is er één van de veertien Gh-straten die ik kon vinden.
  • Hi: Heidewei (in Zwagerbosch) - De meeste straten op een -i liggen in Friesland; daar betekent de uitgang -wei gewoon -weg.
  • Ij: Invaltij (in Noordwijk) - Hier heb ik een beetje moeten smokkelen met die -j aan het eind die eigenlijk een -ij is...
  • Jk: Jeweldijk (in Callantsoog)
  • Kl: Knuistenkoepel (in Boxtel) - Voor de Kl-straten had ik keuze uit tientallen straten, waaronder -singels, -wallen en -dalen.
  • Lm: Lambalgerkom (in Leusden) - Het vestingwerk bij het landgoed Lambalgen was onderdeel van de Grebbelinie.
  • Mn: Madameperenlaan (in Vleuten) - Ook hier weer ruim de keus vanwege al die -pleinen, -lanen en -banen.
  • No: Nano (in Zevenaar) - Ik heb maar zeven No-straten kunnen vinden. Behalve Nano ook nog twee keer Nabucco, Napo, Nebo en Noordloo.
  • Op: Onderdiep (in Capelle aan den IJssel) - Ligt in een wijk met allemaal -diepen, waaronder het Hollandsch Diep, Winschoterdiep en het Damsterdiep.
  • Pq: Hier moet ik even pas op de plaats maken, want ik heb geen straatnaam kunnen vinden die met een P begint en op een -q eindigt. Smokkelen dus. We maken een omweg via Pas (in Merselo) en de Straat van Mozambique (in Amstelveen).
  • Qr: Quackelaer (in Eersel) of Quartier (in Oud Vossemeer)
  • Rs: Roomtuintjes (in Amsterdam) - Veel keuze uit al die -plaatsen, -bossen, -mossen en -ganzen. De straat Roomtuintjes ligt op de plaats waar vroeger de herberg 'de Roomtuintjes' was. De uitspanning werd aan het eind van de negentiende eeuw gesloopt.
  • St: Saarloosstraat (in Hoofddorp) - Van alle -straten zijn er ook nogal veel die met een S beginnen. Dit is dus een van de vele, vele opties.
  • Tu: 't Hou (in Langerzwaag) - Maar ik had net zo goed 't Plateau in Spijkenisse of 't Sou in Warns kunnen kiezen.
  • Uv: Er zijn geen Uv-straten, dus ook hier moeten we weer even smokkelen. We gaan via de Uiterste Stuiver (in Dongen) en Ruiten A kanaal Oost IV (in Sellingen). Een mooie omweg langs twee bijzondere straatnamen.
  • Vw: Veenderijgouw (in Broek in Waterland)
  • Wx: Wessex (in Hengelo) - Wessex is een voormalig koninkrijk in het Zuiden van Engeland.
  • Xij: Aan het eind van het alfabet komen de moeilijke letters en moeten we steeds vaker smokkelen. We nemen hier een omweg via de Xylofoonstraat (begint met Xy) in Uden en de Twijnerij (met twee ij's) in Maassluis.
  • IJz: Ook hier moeten we weer een smokkelroute nemen. De bekendste straatnaam die met een IJ begint, is natuurlijk de IJ-tunnel (in Amsterdam). We nemen de IJ-tunnel en komen eruit bij Lorentz (in Middelharnis). Komen we toch nog bij de Z uit.
  • Za: Zinnia (in Dordrecht) - En zo gaan we via Dordrecht weer terug van de Z naar de A. Zinnia ligt in een wijk met allemaal bloemennamen die op een -a eindigen, zoals Salvia, Azalea, Petunia en Gentiana.
Misschien weet je nog wel een mooie Pq-, Uv-, Zij- of IJz-straat die ik niet heb kunnen vinden. Of misschien ligt er wel eentje in het buitenland die we kunnen lenen voor onze keten. Dan hoor ik het graag. En ik hoor het ook graag als er een gemeente is die speciaal voor deze keten een Pq-, Uv-, Zij- of IJz-straatnaam kiest voor een nieuwe straat.

Nou, dat was een mooi tochtje toch? Misschien wil je deze straatnaamketen nog eens rustig in je eigen tempo nafietsen. Dat kan natuurlijk. Je moet dan wel de tijd nemen, want dat is dan precies 4000 kilometer fietsen!

dinsdag 20 november 2012

Eendenkots... dat is toch niks om een straat naar te noemen?!

In lijstjes met rare straatnamen wordt ook regelmatig de Eendekotsweg genoemd. Dat klinkt als een straat waar een luchtje aan zit. Hoe komt zo'n weg aan zo'n opmerkelijke straatnaam?

De Eendekotsweg ligt ten zuiden van Gapinge, een klein Zeeuws dorpje in de buurt van Serooskerke en Veere. Het is een rustig weggetje van iets meer dan een kilometer lang, met een handvol boerderijen eraan. Noem zo'n weg de Gapingseweg, de Zuidweg of de Kreekweg, en er is geen haan die er naar kraait. Maar nu wil natuurlijk iedereen weten waar die vreemde naam Eendekotsweg vandaan komt.

Natuurlijk zou ik nu graag een prachtig verhaal vertellen over de Baron van Schellach die in 1748 in een duel doodgeschoten zou zijn als hij niet precies op het juiste moment was uitgegleden in een plas eendenkots op de weg, en die vervolgens bepaalde dat die weg niet langer naar zijn knappe barones genoemd zou worden maar de naam van het levensreddende plasje braaksel zou gaan dragen. Die eend had natuurlijk te veel gedronken van het vat bier dat de baron net de dag ervoor in de vijver had laten lopen omdat het niet meer te drinken was en daarmee had de baron op onverwachte wijze zijn eigen leven gered. Onnodig om te vertellen dat de baron sindsdien een eend in zijn familiewapen voert. Maar helaas... de werkelijkheid is een stuk saaier. Een 'kot' is een 'hok'. En een eendenkot is dus een eendenhok of een eendenkooi. Waarschijnlijk was er hier vroeger gewoon ergens een eendenhok en kreeg de weg dus in de volksmond de naam 'Eendenhoksweg'.

De Eendekotsweg in Gapinge is niet de enige weg op Walcheren die zo op het eerste oog naar kotsende dieren is genoemd. In Oostkapelle ligt de Hoge Duvekotseweg en in Domburg hebben ze een Bijenkotsweg. Elders in het land liggen ook nog de Duijvekotstraat (in Moergestel), de Meerkotsedijk (in Heinkenszand), de Oldenkotsedijk (in Haaksbergen) en de Oldenkotseweg (in Rekken). De vieze verhalen moet je daar zelf maar bij verzinnen.

In Gorinchem hebben ze een straat met de naam Eendenplas. Waarschijnlijk denkt niemand daarbij aan plassende eenden die te veel bier hebben gedronken... Aan de Eendenplas staat een rijtje huizen. En er is een grote plas... met eenden.

dinsdag 13 november 2012

Sommige straatnamen zijn helemaal niet vreemd of beledigend!

Zo af en toe ontstaat er ineens discussie over een woord in het woordenboek van Van Dale. Dan vindt er iemand dat een bepaald woord helemaal niet gebruikt zou moeten worden, of dat de betekenis van het woord schunnig, beledigend of gewoon niet netjes is. 'Jood' bijvoorbeeld, of 'negerzoen'. Dergelijke discussies laaien ook af en toe op over straatnamen.

Nikker of ikker?In Delft struikelen bijvoorbeeld wel eens mensen over de straatnaam Nickersteeg, in het oude centrum van de stad. Hoe kun je nou een straat naar een nikker noemen, want 'nikker' is toch een beledigende aanduiding voor een neger? De steeg in Delft is echter helemaal niet naar nikkers of negers genoemd. De straatnaam kwam in 1614 al voor als 'den Ickersteeg'; de straat is dus genoemd naar een ikker. Om discussie te voorkomen heeft men op een gegeven moment maar een verklaring van de naam toegevoegd in een onderschrift op het straatnaambord: "1614 den Ickersteeg, naar "ikker" (vlgs. de Germaanse mythologie een watergeest"). Met dat onderschift kan menige discussie in de kiem worden gesmoord. (Leuk detail is trouwens dat 'ikker' etymologisch is afgeleid van het woord 'nikker' dat al in de veertiende eeuw in het Nederlands voorkwam in de betekenis 'watergeest'. In de loop der tijd is die n weggevallen, doordat men dacht dat het over 'n ikker ging. Men liet het lidwoord weg en hield de 'ikker' over. Het woord 'nikker' in de betekenis 'neger' is overigens afgeleid van het Amerikaanse 'nigger' en 'negro'.)

Pijpen op straat?Bij straatnamen die controversieel zouden kunnen lijken, gebruikt men wel vaker een onderschrift om aan te geven dat de naam helemaal niet zo controversieel is als je zou kunnen denken. In Enschede lopen regelmatig jongelui gniffelend door de Pijpenstraat, die ook daar in het oude centrum ligt. Ze moeten waarschijnlijk denken aan een bepaalde, niet nader te noemen seksuele handeling, maar daar heeft die straatnaam helemaal niks mee te maken. Ook hier heeft het straatnaambord voor de duidelijkheid een onderschrift gekregen: "Oude benaming ontleend aan de hoge schoorsteenpijp van de voormalige fabriek van de Fa. Gerh. Jannink en Zn. welke vroeger aan deze straat stond". Ook weer een straatnaam waar een stuk geschiedenis achter schuilgaat dus. De naam dateert uit 1899 en in die tijd had het woord 'pijpen' nog geen seksuele bijbetekenis - dat zou nog minstens vijftig jaar duren.

Turk en Onrust?In 2003 ontstond in Zwijndrecht een discussie toen de schrijver Mohammed Benzakour van de gemeente eiste dat de straatnaam Turk gewijzigd zou worden. Volgens Benzakour - zelf Marokkaan - ging er van die straatnaam "een beledigende, aanstootgevende werking uit naar de Turkse gemeenschap". De bewoners van de straat, toevallig vooral Turken, hadden volgens hem meer last dan plezier van de naam. De gemeente Zwijndrecht weigerde echter om aan de naamsverandering mee te werken. Ook deze straatnaam heeft een historische achtergrond; 'Turk' was de naam van een tuinbedrijf dat ooit op deze plek was gevestigd. De straat komt uit op een straat met de naam Onrust, die is genoemd naar tuindersbedrijf Onrust. Veel Turken vonden het juist ook wel bijzonder dat ze in de Turk konden wonen. De straatnaam werd dus niet veranderd, maar de gemeente besloot wel een onderschrift toe te voegen aan het straatnaambord: "voormalige Zwijndrechtse tuinderij". Een dergelijk onderschrift werd ook in de straat Onrust toegevoegd. Daarmee kwam er dus weer een eind aan de onrust.

Het is nu moeilijk voor te stellen, maar misschien krijgen woorden zoals 'kerk', 'molen' of 'dorp' over honderd jaar ook een heel negatieve connotatie. Dan zal er ongetwijfeld veel discussie losbarsten over alle Kerkstraten, Molenstraten en Dorpsstraten in het land. Terwijl het nu nog van die nette namen zijn...

vrijdag 9 november 2012

Een land zonder straatnamen: weird, or just different?

In het artikel 'De weg kwijt in Japan?' vertelde ik dat ze in Japan geen straatnamen hebben, maar toch overal de weg kunnen vinden. Een land zonder straatnamen... is dat ontzettend vreemd, of alleen maar anders?

Vorige week ontdekte ik een leuke TED-talk van Derek Sivers, met als titel 'Weird, or just different?' Hij verkondigt dat veel dingen die we vanzelfsprekend vinden voor andere mensen juist helemaal niet logisch zijn. Het is goed om te weten dat je alles ook van een andere kant kunt bekijken. "Let’s never forget that whatever brilliant ideas you have or hear, that the opposite may also be true." Hij begint zijn verhaal met het voorbeeld van de Japanners en hun straatnamen, maar komt ook met een aantal andere voorbeelden. Leuk om even te bekijken!

dinsdag 6 november 2012

Historische straatnamen van Amsterdam op de kaart

Tegenwoordig heeft iedere straat een vaste naam, maar dat was vroeger maar zelden zo. Voor straten waren vaak verschillende namen in omloop, en de namen konden in de loop der eeuwen ook nog best een paar keer veranderen. Dat is op zich helemaal niet zo vreemd als je bedenkt dat straten vroeger vaak werden genoemd naar hun bewoners, functie of omgeving. Want die kunnen in de loop der tijd makkelijker veranderen. Zo stond de Oudezijds Voorburgwal in Amsterdam ook ooit een tijdlang bekend als de Delftse Bierkaai of de Wortelmarkt. Maar Delfts bier en wortels worden daar tegenwoordig niet meer verscheept of verkocht. Islands of Meaning heeft nu al die historische straatnamen van Amsterdam op een mooie kaart gezet.

Het levert een interessante kaart van Amsterdam op, waar je op kunt zoeken waar een bepaalde oude straatnaam ligt of welke historische varianten er van een huidige straatnaam bekend zijn. Op de kaart kun je zien dat de Herengracht ooit ook Binnengracht of Achterburgwal werd genoemd. De Keizersgracht stond ook ooit bekend onder de naam Ierland. De Prinsengracht - nog een gracht verder - heeft blijkbaar nooit anders geheten. Om alle historische namen bij de huidige straatnamen te vinden, is gebruikgemaakt van de transportakten van voor 1811 uit het Stadsarchief Amsterdam. Als je daar zoekt naar aktes waar een bepaalde straatnaam in voorkomt, wordt van alle gevonden aktes zowel de huidige straatnaam als de 'straatnaam in bron' getoond.

De Wijde Heisteeg was voor een steeg blijkbaar nogal breed; hij werd daarom ook wel gewoon Wijdesteeg genoemd. Maar de breedte was niet het enige kenmerk dat werd gebruikt om de straat aan te duiden. In de loop der tijd werd de steeg ook Grote Heisteeg, Korte Heisteeg, Nieuwe Heisteeg en Oude Heisteeg genoemd. Grappig. Als ik je vertel dat de Oudezijds Kolk ooit Hoerenkolk werd genoemd en de Raadhuisstraat ooit ook Wijntjessteeg heette, kun je zelf wel bedenken wat zich daar vroeger heeft afgespeeld.

Oude functies
Je kunt uit die oude straatnamen mooi herleiden welke functies de straat in het verleden heeft gehad. Nabij het Centraal Station ligt aan het IJ bijvoorbeeld de straat Droogbak. Die naam kwam in het begin van de zeventiende eeuw al voor, en heeft te maken met de lakenwevers die daar hun lakens droogden. De straat is in het verleden ook aangeduid met de namen Brouwerskaai en Houttuinen. Aan die eerste kun je zien dat hier vroeger bier werd verscheept. En het terrein heeft ook gediend als houtopslagplaats, net als iets verderop aan de Haarlemmer Houttuinen. Dat de straat ooit Aan 't IJ - of simpelweg IJ - werd genoemd, is vanwege de ligging ook niet zo vreemd.

Al die verschillende straatnamen kunnen best in een bepaalde tijd naast elkaar in gebruik zijn geweest. Ik heb het niet verder uitgezocht, maar het is goed mogelijk dat de brouwers hun bier naar de Brouwerskaai reden, terwijl anderen daar tegelijkertijd hout ging halen aan de Houttuinen. Dat zal best af en toe verwarring hebben opgeleverd. Bij de historische straatnamen van de Willemsstraat staat behalve Fransepad en Goudsbloemgracht ook nog 'Goudsbloemgracht of Fransepad' vermeld. Dat komt waarschijnlijk uit een akte van een ambtenaar die ook even niet meer wist hoe hij de straat moest noemen.

De geschiedenis van prins Hendrik
Het langste lijstje met historische varianten vond ik bij de Prins Hendrikkade. Deze straatnaam werd in 1879 door de Amsterdamse gemeenteraad vastgesteld, kort na het overlijden van prins Hendrik. Daarmee gingen er in één klap aardig wat historische straatnamen verloren. Van west naar oost lagen daar namelijk voorheen de Haringpakkerij en Haringpakkerstoren (ontleend aan de haringhandel in de zestiende eeuw), Texelsekade (aanlegplaats van de schepen uit Texel), de Kampersteiger, de Teertuinen (ook wel Oude Teertuinen of Oudezijds Teertuinen, tot 1643 de plaats waar de teerkopers werkten), het Kamperhoofd (genoemd naar het bolwerk uit de zestiende eeuw), de Buitenkant (ook wel voluit Buitenkant van het Nieuwe Waalseiland, met aan de andere kant de Binnenkant), Nieuwe Waalseiland en de IJgracht. Ik gun prins Hendrik zijn kade van harte, maar het is toch eigenlijk wel jammer dat die historie zo geschiedenis is geworden.

Zelf kijken?
Wil je ook een straatnaam opzoeken of gewoon eens wat grasduinen? Bekijk dan zelf de kaart Historische straatnamen van Amsterdam.


Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...