dinsdag 25 september 2012

De Amsterdamse s en het Rembrandtplein

Kunsthistorica Esther Schreuder schreef een boek over Hotel Schiller aan het Rembrandtplein in Amsterdam. Ze werd daar vorige week op televisie over geïnterviewd in het programma Tijd voor Max. Schreuder had het keer op keer over het 'Rembrandtsplein', met een duidelijk hoorbare s halverwege. Wim T. Schippers zat toevallig ook aan tafel. Hij kon het niet laten om haar duidelijk te maken dat het plein 'Rembrandtplein' heet, zonder die s. Schreuder gaf hem vriendelijk gelijk en noemde het "een Amsterdamse s". Een paar minuten later kwam in een reportage een straatnaambord in beeld met 'Rembrandtsplein' erop... met een s! Hoe zit dat nou?

Het plein ligt in het centrum van Amsterdam, in het verlengde van de Reguliersdwarsstraat. Aan het eind van de zeventiende eeuw werd het plein nog Botermarkt genoemd, omdat de wekelijkse zuivelmarkt er werd gehouden. In 1852 werd een standbeeld van Rembrandt van Rijn op het plein geplaatst. Aanvankelijk stond het beeld nog aan de rand, maar in 1875 werd het verplaatst naar het midden van het plein. Een jaar later werd de naam van het plein officieel gewijzigd in 'Rembrandtplein'. Het bijbehorende raadsbesluit dateert van 19 mei 1876.

Al vanaf het begin noemen veel Amsterdammers het het Rembrandtsplein, met een tussen-s. Misschien is dat wel de 'Amsterdamse s', zoals Esther Schreuder het noemde. Het is op zich heel begrijpelijk om hier een tussen-s te gebruiken. Als je een museum van het rijk een 'rijksmuseum' noemt, waarom zou je het plein van Rembrandt dan niet het 'Rembrandtsplein' noemen? Ik vind het wel natuurlijk klinken. De officiële regels voor het gebruik van een tussen-s zijn heel eenvoudig: als je in een woord een s als tussenklank hoort, mag je het woord ook met een tussen-s schrijven. Spellingscontrole, stationschef, Reguliersdwarsstraat, rijksmuseum... Rembrandtsplein! Waarschijnlijk was de Amsterdamse straatnaambordenmaker het hier wel mee eens, want tot halverwege de jaren tachtig hebben er rondom het plein borden gehangen met 'Rembrandtsplein' erop. Een van die borden is toevallig in de uitzending van Tijd voor Max terechtgekomen. Als het op een bord staat, is het echter nog niet automatisch de correcte schrijfwijze. Bordenmakers maken namelijk ook wel eens fouten.

Er liggen in Nederland meer dan tweehonderd Rembrandtpleinen, Rembrandtstraten, Rembrandtkades, Rembrandtlanen, Rembrandtparken, Rembrandthoven en Rembrandtwegen. Ik ken er niet één die officieel met een tussen-s wordt geschreven. Officieel heet het plein in Amsterdam ook gewoon 'Rembrandtplein', maar je mag het van mij best als 'Rembrandtsplein' uitspreken - of je nou Amsterdammer bent of niet.

Bron: Tijd voor Max van 17 september 2012

dinsdag 18 september 2012

Een straatnaam voor Ranomi Kromowidjojo!

Eind juli heb ik een stuk geschreven over alle olympische helden waar in Nederland een straat naar is genoemd. Ik schreef toen dat men in Oss, Den Burg, Warten, Beilen en Sauwerd maar vast op zoek moest gaan naar geschikte straten die bij succes naar Bas Verwijlen, Dorian van Rijsselberge, Marit Bouwmeester, Adelinde Cornelissen en Ranomi Kromowidjojo genoemd zouden kunnen worden. De Olympische Spelen van 2012 zijn inmiddels al ruim een maand afgelopen dus er is voldoende tijd geweest om straatnamen naar de nieuwe olympische helden te noemen. Maar is dat ook gebeurd?

Van het rijtje olympiërs dat ik noemde, hebben alleen Ranomi Kromowidjojo en Dorian van Rijsselberghe daadwerkelijk goud gehaald. Marit Bouwmeester en Adelinde Cornelissen leverden met een zilveren medaille wel een knappe prestatie, maar zilver is natuurlijk niet genoeg voor een straatnaam! Gelukkig haalden Marianne Vos, Epke Zonderland en de dameshockeyploeg ook nog een gouden medaille voor Nederland.

Op welke manier zijn onze gouden sporthelden geëerd? Ze zijn allemaal benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau - behalve Marianne Vos en Ranomi Kromowidjojo, want die waren vier jaar geleden al onderscheiden voor een eerdere gouden medaille. Natuurlijk zijn de medaillewinnaars allemaal feestelijk onthaald in hun geboorte- of woonplaats. Epke Zonderland werd benoemd tot ereburger van Heerenveen. Dorian van Rijsselberghe was een jaar eerder al benoemd tot ereburger van Texel. Om hem te eren werd een Dorian van Rijsselberghe-fonds opgericht om de sport op Texel te stimuleren. En - ook een niet te onderschatten eer - de veerboten die van Den Helder naar Texel varen, droegen voor een dag zijn naam!

De enige sporter die deze keer vereerd werd met een straatnaam is Ranomi Kromowidjojo. Zij won tijdens deze Olympische Spelen dan ook twee gouden medailles en ook nog een zilveren met de estafetteploeg. In haar geboortedorp Sauwerd mocht ze zelf het bordje onthullen van het nieuwe Ranomi plantsoen. Waarschijnlijk vond men 'Kromowidjojo' een iets te moeilijke naam voor een plantsoen, maar gelukkig heeft Ranomi ook een bijzondere voornaam. 

Tijdens de Olympische Spelen van 2008 schreef ik al een stuk met de titel 'Een straatnaam voor Ranomi Kromowidjojo?' Die straatnaam heeft ze nu dus alsnog gekregen.



dinsdag 11 september 2012

Wat doe je met je Q en je X bij Straatnamenscrabble?

Als je veel Scrabble of Wordfeud speelt, heb je al die woorden op een gegeven moment wel gezien. Ben je toe aan een nieuwe uitdaging? Speel dan eens een potje Straatnamenscrabble! De regels zijn heel simpel: je mag met je letters alleen bestaande straatnamen op het bord leggen. En straatnamen met spaties erin zijn natuurlijk niet toegestaan.

Er zitten maar zes A's in het Scrabblespel. Je kunt dus in totaal maar drie keer een -straat of -laan op het bord leggen, en dan zijn alle A's al op. Met 18 E's is er behoorlijk wat ruimte voor -wegen, -dreven en -stegen. Maar toch is het het beste om je vooral te richten op straatnamen zonder achtervoegsel. Natuurlijk zijn de korte straatnamen van drie letters (zoals Aak, Dam, Wal en Zon) of twee letters (zoals Eg, Ra, Es en Aa) erg populair. En als je een A, B of E hebt, kun je daarmee ook gewoon een straatnaam van één letter leggen. Maar wat moet je wanneer je een Q, X of Y op je plankje hebt? Helaas bestaan er geen straatnamen die Qat, Ex en Yen heten. Ik heb eens uitgezocht hoeveel straatnamen er zijn die met een Y, Q of X beginnen. (Natuurlijk zijn er ook straatnamen waar die letters ergens halverwege voorkomen, maar die heb ik even buiten beschouwing gelaten.)

De Y van Yale en YellowstoneLaten we beginnen met de Y. Die mag je alleen gebruiken als echte Y, en dus niet voor plaatsnamen met een IJ. Maar dan is er nog steeds voldoende keuze. Het zou mooi zijn om Ysselsteynseweg (de weg van Ysselsteyn naar Heide) of Ypeloschoolweg (in Wierden) te leggen, want dan ligt het bord meteen van links naar rechts vol. Als Ypeloschoolweg niet in één keer lukt, kun je beter de Ypeloweg proberen, want die bestaat ook. Andere mooie Y-straatnamen om te leggen zijn Ymkersstrjitte (in Burgum), Yersekestraat (Rotterdam), Ylostinslaan (IJlst), Ypeijstraat (Leeuwarden), Yperstraat (Delft) of Yalelaan (Utrecht). Maar de kans is groter dat het bij een korte straatnaam blijft. Bijzonder populair bij straatnamenscrabbelaars zijn daarom de Ymker (in De Knipe) en natuurlijk vooral de Ye (in Edam). Het zou mooi zijn als je ook de Yndyk (in Boazum) kon leggen, maar er zit helaas maar één Y in het spel.

De Q van Querido en QuaedvliegWonderbaarlijk genoeg zijn er ook een heleboel straten die met een Q beginnen. De langste aaneengeschreven straatnamen met een Q zijn Quarleshavenstraat (in Nieuw en Sint Joosland) en Queenboroughstraat (in Brielle), maar die passen duidelijk niet op het bord. De Quadrillestraat en de Quickstepstraat (beide in Almere), de Quistkostsedijk (in Kwadendamme) en het Quirijnstokpark (Tilburg) zijn allemaal vijftien letters, dus die zouden precies passen. Ook mooie straatnamen om te leggen, zijn Quirinaalhof (Maastricht), Quintstraat (Rotterdam), Quackelaer (Eersel) en Quistplan (Zoetermeer). Stuk voor stuk prachtige straatnamen, maar je ziet ze in de praktijk maar zelden op een Scrabblebord terug. De kortste straatnamen met een Q zijn Quadrans (in Elst), Quartier (Oud Vossemeer), Quaklaan (Zuidland) en Quelle (Bocholtz). De beste kans om je Q kwijt te raken, is als er al Laan op het bord ligt (die straatnaam komt vaker voor in Nederland), want dan hoef je alleen nog maar Quak ervoor te leggen.

De X van Xenon en XylofoonEr zijn in Nederland slechts tien straatnamen die met een X beginnen. Niet een daarvan is langer dan vijftien letters, dus ze passen allemaal in één keer op het Scrabblebord. Tot zover het goede nieuws. De kortste is acht letters en dat is één letter meer dan je op je plankje hebt liggen. De X-straatnamen zijn van lang naar kort: Xylofoonstraat (in Uden), Xaverystraat ('s-Gravenhage), Xaveriuslaan (Driebergen-Rijsenburg), Xanthippehof (Eindhoven), Xylofoonlaan (Eindhoven), Xenophonlaan (Utrecht), Xenonstraat (Almere), Xylofoonpad (Nijmegen) en de Xenonweg (Amersfoort). In de fraaie opsomming kun je - in willekeurige volgorde - chemische elementen herkennen, en muziekinstrumenten, oude Grieken, een Spaanse missionaris en een Vlaamse beeldhouwer. Het lijstje is maar kort, maar er zitten toch al best wat straatnamen tussen met zowel een X als een Y erin. Er zijn dus volop mogelijkheden om punten te scoren als je die twee letters samen op je plankje hebt liggen!

Even een testje tot slot. Stel dat je op je plankje de letters EFHILOP hebt liggen... wat zou je daarmee kunnen doen? Precies! Als er ergens op het bord een vrije N ligt, kun je er Hofplein van maken!

dinsdag 4 september 2012

Naar welke persoon zijn de meeste straatnamen genoemd... in één stad?

Op de ranglijst van personen waar de meeste straten naar genoemd zijn, staan Juliana, Beatrix en Bernhard bovenaan. Veel steden en dorpen hebben wel een Julianastraat of een Beatrixstraat. Heel soms komt het voor dat er in een plaats twee straatnamen naar één en dezelfde persoon zijn genoemd, maar dat is eigenlijk onhandig. Ik heb eens uitgezocht naar welke persoon de meeste straatnamen in één stad zijn genoemd.

Als er in een plaats al een straat naar Vincent van Gogh is genoemd, dan is de kans niet zo groot dat zijn broer Theo (of zijn verre achterneef Theo) er ook nog een straatnaam krijgt. Laat staan dat Vincent er zelf nog een tweede straatnaam bij krijgt. Stel je voor dat er op twee plaatsen in de stad een 'Vincent van Goghstraat 4' is, dat levert alleen maar problemen op. Toch komt het wel voor dat men in een stad een of meer varianten van een straatnaam gebruikt. Dan heet het fietspad langs de Vincent van Goghstraat bijvoorbeeld Vincent van Goghpad. Of het plein waar de straat op uitkomt, heet het Van Goghplein. Vaak gaat het dan om een pad of plein waar toch geen mensen aan wonen; dan valt het met de verwarring allemaal wel mee. Straat, pad, plein, gracht, kade... door te variëren met het achtervoegsel kun je al behoorlijk wat varianten maken.

Tegenwoordig verzint men meestal liever originele namen, maar vroeger bedacht men wel vaker variaties op bestaande straatnamen. Dan had je niet alleen de Westerstraat, maar liepen parallel daaraan - op zijn Amerikaans - ook nog de Tweede Westerstraat en de Derde Westerstraat. En de straat die daar dwars op liep, werd dan natuurlijk de Westerdwarsstraat genoemd. Van die dwarsstraten kon je er dan ook weer meerdere hebben. Zo bedacht men ook wel eens dat het verlengde van een reeds langer bestaande straat gewoon dezelfde naam moest krijgen, maar dan met 'Nieuwe' of 'Lange' ervoor. Als zo'n straat naar een persoon is genoemd, dan heb je dus binnen de kortste keren al zeven of acht straatnamen bij elkaar voor die ene persoon!

Laten we eens - niet geheel willekeurig - een persoon uitkiezen: de schrijver en diplomaat Filips van Marnix van Sint-Aldegonde, die leefde in de zestiende eeuw. Hij was een goede vriend van Willem van Oranje, en ook een hele tijd een van zijn belangrijkste adviseurs. Hij staat bekend als de schrijver van het Wilhelmus, hoewel er helemaal geen bewijzen voor zijn dat hij het volkslied ook daadwerkelijk geschreven heeft. Zo iemand verdient wel een eigen straatnaam, zou je zeggen. Ik weet niet of het vanwege het Wilhelmus is of iets anders, maar op een of andere manier heeft Filips van Marnix van Sint-Aldegonde indruk gemaakt in Amsterdam; toen in 1820 de Amsterdamse stadswallen werden afgebroken, heeft men een deel van de nieuwe kade naar hem genoemd: de Marnixstraat.

De Marnixstraat loopt langs de rand van de Jordaan en is in totaal ongeveer 2,5 kilometer lang. De straat kruist natuurlijk allemaal dwarsstraten, en er ligt ook nog her en der een plein of plantsoen. Bij de naamgeving heeft men vooral niet geprobeerd om origineel te zijn, maar gewoon gekozen voor variaties op het thema. Als gevolg daarvan hebben ze in Amsterdam nu niet alleen een Marnixstraat, maar ook nog een Korte Marnixstraat, een Eerste Marnixdwarsstraat, een Tweede Marnixdwarsstraat, een Derde Marnixdwarsstraat, een Marnixkade, een Korte Marnixkade, een Eerste Marnixplantsoen, een Tweede Marnixplantsoen en een Marnixplein. Dat zijn tien (10!) straatnamen... allemaal genoemd naar Filips van Marnix van Sint-Aldegonde.
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...