dinsdag 28 augustus 2012

Straten genoemd naar Simon Vestdijk - of Simon Vestdijk genoemd naar straatnamen?

Simon Vestdijk was een groot Nederlands auteur. Hij schreef meer dan 200 boeken. Voor zijn werk kreeg hij de P.C. Hooftprijs, de Constantijn Huygensprijs en de Staatsprijs der Nederlandse Letteren, en hij werd door velen gezien als een kandidaat voor de Nobelprijs voor de Literatuur. Naar zo iemand moeten toch ook straatnamen genoemd zijn, zou je zeggen. In dit geval is het echter ook andersom...

Er zijn in Nederland drie plaatsen met een Vestdijk: Eindhoven, Hapert en Middelbeers. In Eindhoven loopt de Vestdijk daar waar ooit de stadsgracht lag. Vanaf ongeveer 1420 stond op de plek waar tegenwoordig de Ten Hagestraat en de Vestdijk samenkomen een kasteel. Grote kans dat de Vestdijk vroeger dus een vestingwal was. De straat in Eindhoven heet trouwens pas 'Vestdijk' sinds 1920, maar dat is nog steeds meer dan tien jaar voordat Simon Vestdijk aan zijn eerste roman begon. Waarom de Vestdijken in Hapert en Middelbeers zo heten, weet ik niet, maar het heeft waarschijnlijk ook niks met Simon te maken. Er liggen in de directe omgeving in ieder geval geen andere schrijversstraatnamen.

Simon Vestdijk heeft zijn achternaam helemaal niet te danken aan een oude vestingwal. Voor de verklaring van die naam moeten we bij zijn grootvader zijn. Die werd in 1830 op tweejarige leeftijd te vondeling gelegd in de Dijkstraat in Haarlem, ter hoogte van de Oostvest. Bij het opstellen van de geboorteakte moest de ambtenaar van de burgerlijke stand een naam bedenken voor de kleine knul. Daarbij heeft hij zich duidelijk laten inspireren door de twee straatnamen: Oostvest en Dijkstraat werden samen 'Vestdijk'. De baby kreeg de naam 'Simon Vestdijk', net als later zijn zoon en kleinzoon.

Simon Vestdijk dankt zijn naam aan twee straatnamen, maar er zijn in Nederland tientallen straten naar Simon Vestdijk genoemd, van Hulst tot Leeuwarden, van Raamsdonksveer tot Tiel, van Alkmaar tot Zoetermeer. De Nobelprijs voor de Literatuur heeft hij nooit gekregen, maar met de straatnaamvernoemingen zit het wel goed.

dinsdag 21 augustus 2012

Waarom ligt er bij het Drielandenpunt een Viergrenzenweg?

Onlangs was ik bij het Drielandenpunt in Vaals. Op weg ernaartoe reed ik over de Viergrenzenweg. Dat klinkt erg onlogisch... waarom heet die weg niet gewoon Driegrenzenweg?

Natuurlijk maakte ik het eerst veel te moeilijk: ik haalde er een vraagstuk bij van de lagere school. Er staan vier bomen langs de weg en een man wil daar slingers tussen ophangen. De vraag is hoeveel slingers hij nodig heeft. Ik herinner me goed dat een deel van de klas zonder na te denken 'vier' antwoordde. Als er vier bomen staan, heb je immers ook vier slingers nodig. Maar zo zit het dus niet. En als je drie landen hebt, zitten daar ook zeker geen vier grenzen tussen. Maar hoe komt de Viergrenzenweg dan aan zijn naam? Dat is heel eenvoudig: ons Drielandenpunten was ooit een Vierlandenpunt. Behalve Nederland, België en Duitsland kwam ook Neutraal Moresnet nog op dit punt uit.

Neutraal Moresnet?

Na de val van Napoleon werden in 1815 tijdens het Congres van Wenen nieuwe afspraken gemaakt over de landsgrenzen in Europa. Het Koninkrijk der Nederlanden en Pruisen konden het niet eens worden over de grens in de buurt van de plaats Kelmis. Daar lag namelijk de belangrijke zinkmijn 'Vieille Montagne' en die wilden beide landen wel hebben. Ze kwamen er niet uit. Als compromis werd een nieuw land geïntroduceerd: Neutraal Moresnet. Beide landen kregen er een eigen regeringscommissaris en de burgemeester van Kelmis werd het staatshoofd. Moresnet lag tussen Nederland en Pruisen ingeklemd en had dus twee drielandenpunten. In 1830 werd België onafhankelijk en nam de bestuurlijke rechten over van Nederland. Vanaf dat moment lag er bij Vaals een vierlandenpunt.

Neutraal Moresnet was een droomland. De lonen waren hoog, de belastingen en invoerrechten laag, de prijzen waren laag, het stoken van alcohol was legaal en in eerste instantie was er ook geen dienstplicht. Tussen 1816 en 1856 vertienvoudigde het inwonertal van 256 tot ruim 2500. In 1885 was de zinkmijn echter volledig uitgeput, terwijl het daar ooit allemaal om begonnen was. Vanaf het begin van de twintigste eeuw werd er regelmatig over gesproken hoe België en Duitsland het land van Moresnet alsnog konden verdelen. In 1914 - aan het begin van de Eerste Wereldoorlog - werd het land bezet door Duitsland. Maar Duitsland verloor, en direct na de oorlog werd het grondgebied van Moresnet in 1919 aan België toegekend. Toen lag er bij Vaals dus weer een drielandenpunt, gemarkeerd door grenspaal nummer 193.

Een Viergrenzenweg door drie landen

De weg van Vaals naar het Drielandenpunt loopt via België door naar Duitsland. In België heet de weg Route des Trois Bornes en in Duitsland ga je dan verder over de Dreiländerweg. Maar Nederland heeft nog steeds een Viergrenzenweg, een weg die ons herinnert aan Neutraal Moresnet.

Foto: www.moresnet.nl

dinsdag 14 augustus 2012

Was Martin Oven de directeur van een staalfabriek?

Als je over de Amsterdamsestraatweg Utrecht uitrijdt, kun je op een gegeven moment linksaf de Martin Ovenweg in. Wie was die Martin Oven waar deze straat naar genoemd is?

De Martin Ovenweg ligt op het terrein waar tot 1984 de Demka-fabrieken gevestigd waren. Demka was een staalfabriek die zich in 1914 in Utrecht vestigde. De fabriek was jarenlang eigendom van de familie De Muinck Keizer (D.M.K., uit te spreken als 'Demka'), maar in 1964 kwam het bedrijf in handen van Hoogovens. Na een aantal reorganisaties werd het bedrijf in 1984 gesloten. Het complex werd opnieuw ingericht als bedrijventerrein. De straten op het terrein herinneren nog aan de oude fabriek: de Demkaweg, de Bramerijweg en de Martin Ovenweg.

Maar wie was die Martin Oven dan? Was dat soms de directeur van Demka? Nee, de persoon Martin Oven bestaat helemaal niet! Wat wel bestaat, is de 'Siemens-Martinoven'. Dat is een speciale oven waarmee je volgens het Siemens-Martinproces staal kunt bereiden uit ruwijzer. Het proces en de oven zijn bedacht door ingenieur Carl Wilhelm Siemens en vervolmaakt door de Franse ingenieur Pierre-Émile Martin. Het Siemens-Martinproces was jarenlang de standaard bij de productie van staal, tot de opkomst van het zuurstofblaasproces (oxystaalproces) in de jaren 1950.

Ze hadden in Utrecht een straat naar een van de uitvinders van de oven kunnen noemen, of zelfs naar allebei. In plaats daarvan hebben ze ervoor gekozen om een straat naar de oven te noemen. Ze hadden het voluit de Siemens-Martinovenweg kunnen noemen, maar blijkbaar vonden ze de rol van de Fransman belangrijker. Of misschien vonden ze dat 'Siemens' in de straatnaam te veel als reclame voor de multinational klinken (de multinational Siemens is overigens opgericht door de broer van Carl Wilhelm Siemens). Hoe dan ook, ze hebben er uiteindelijk voor gekozen om het officieel de 'Martin-ovenweg' te noemen.

Dat het als 'Martin Ovenweg' op de straatnaambordjes (en op Google Maps) terecht is gekomen, is waarschijnlijk de schuld van de bordenmaker. Maar door die onjuiste spatie op het bordje heb ik nu wel wat geleerd over de Siemens-Martinoven...

dinsdag 7 augustus 2012

Een Van Goghstraat in de Schilderswijk - en toch heeft de schilder er niks mee te maken

Vincent van Gogh is een van de bekendste Nederlandse kunstschilders. Een beetje schilderswijk kan dus niet zonder een Vincent van Goghstraat. Het ligt ook voor de hand om aan te nemen dat iedere Van Goghstraat wel zal kruisen met een andere straat die naar een schilder is genoemd. Maar dat is niet. Sterker nog: niet iedere Van Goghstraat is naar de schilder genoemd!

Laten we eens een kijkje nemen in de bekendste schilderswijk van Nederland: de Schilderswijk in Den Haag. Die wijk heet natuurlijk zo omdat de straten er zijn genoemd naar schilders: Brueghelstraat, Van Ostadestraat, Segherstraat, Hobbemastraat... enzovoorts. In het noorden van de wijk ligt - parallel aan de Loosduinsekade - de Van Goghstraat. Deze is vreemd genoeg omgeven door allerlei straten die helemaal niet aan schilders doen denken, zoals de Zusterstraat (genoemd naar een zusterklooster) en de Schapenlaan (een oude schaapherdersroute). Veel van de straten in deze buurt zijn een verwijzing naar een familie of gebouw in de directe omgeving. De naastgelegen Groenesteinstraat werd genoemd naar een boerderij aan de Loosduinseweg. Je voelt het misschien al aankomen: de Van Goghstraat in de Schilderswijk is helemaal niet naar de schilder genoemd! Toen de straat aan het eind van de negentiende eeuw een naam moest krijgen, besloot men deze te noemen naar de familie Van Gogh die een bekende houtzaagmolen had aan de nabijgelegen Loosduinsevaart. Ik vind het wel mooi dat dat dan uitgerekend in de Schilderswijk gebeurt.

Oké, van een Van Goghstraat mag je dus niet klakkeloos aannemen dat die naar Vincent is genoemd. Er zijn immers meer mensen die Van Gogh heten en waar straten naar genoemd zijn, zoals zijn broer Theo of schrijfster Anna van Gogh-Kaulbach (die met zijn neef getrouwd was). Maar van een 'Vincent van Goghstraat' mag je toch wel aannemen dat die naar Vincent genoemd is? Ja, maar dat kan natuurlijk best een andere Vincent van Gogh zijn. Neem bijvoorbeeld de Vincent van Goghstraat in Benschop. Deze straat is niet naar de schilder genoemd, maar naar zijn grootvader die van 1816 tot 1822 predikant was in Benschop.

Natuurlijk gaat het hier om uitzonderingen, net als bij de Piet Heinstraat in Utrecht. Als je ergens een Van Goghstraat ziet, is de kans best groot dat die gewoon naar de schilder genoemd is.
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...