dinsdag 31 januari 2012

Het kan vriezen en het kan dooien... in de Elfstedenstraat

We hebben net één dag vorst gehad en meteen heeft iedereen het over de Elfstedentocht. Maar dat is logisch. Terwijl iedereen zich afvroeg of er dit jaar dan eindelijk weer een Elfstedentocht zou komen, vroeg ik me af of er eigenlijk ook straatnamen zijn genoemd naar de winnaars uit het verleden.

Ik heb er geen kunnen vinden. Is dat niet vreemd? Geen Henk Angenentstraat, geen Evert van Benthemplein, geen Reinier Papinglaan en geen Jeen van den Bergplantsoen... Er zijn best wat Nederlandse sporthelden vereerd met een straatnaam - ik denk aan Anton Geesink, Coen Moulijn, Fanny Blankers-Koen en Ard Schenk - maar voor de helden van de 'tocht der tochten' hebben ze blijkbaar nog geen straat kunnen vinden. Er zijn in Nederland wel twee straatnamen die herinneren aan de Elfstedentocht. Dat is op zich best bijzonder, want ik ken geen andere sportevenementen waar een straat naar vernoemd is.

De eerste is het Elfstedenplantsoen in Baambrugge. Nabij de ijsbaan is een nieuwe wijk in ontwikkeling. De straten krijgen daar namen zoals IJsbaan, Toertocht en Doorloper. Er er komt dus ook een Elfstedenplantsoen. Voor de liefhebbers: er zijn nog een paar kavels te koop.

De tweede is al wat ouder. Dat is de Elfstedenstraat in Rotterdam. In de voormalige gemeente IJsselmonde werd in de jaren veertig van de twintigste eeuw een tuindorp gebouwd. De straten werden genoemd naar verschillende sporten. Ze hebben daar bijvoorbeeld de Tennisstraat, de Hockeystraat, de Rugbystraat en de Wielrenstraat. Bij een uitbreiding van de wijk in de jaren vijftig kwam er ook een Elfstedenstraat bij. Men had het ook de 'Schaatsstraat' kunnen noemen, maar misschien vond men dat te moeilijk klinken.

Parallel aan de Elfstedenstraat loopt trouwens de Arenastraat. Dat lijkt gewaagd, want vijfhonderd meter verderop ligt de Kuip! Wie noemt er nu een straat naar het stadion van Ajax, terwijl het stadion van Feyenoord zo dichtbij ligt? Natuurlijk is de straat niet echt naar de Arena in Amsterdam genoemd. In de jaren vijftig bestond die Arena immers nog helemaal niet. In werkelijkheid is de Arenastraat gewoon genoemd naar het middenveld in een amfitheater, waar vroeger de gladiatoren moesten vechten voor hun leven - ook een soort sport. (In Amsterdam is trouwens geen Kuipstraat. Natuurlijk wel de beroemde Albert Cuypstraat, maar die ligt op bijna negen kilometer van de Arena. Daar doet niemand moeilijk over.)

dinsdag 17 januari 2012

Hoe noem je een straat naar de Koninklijke Nederlandse Brigade "Prinses Irene"?

In Wormerveer is een 'Prinses Irene-brigade weg'. Ik weet niet of dat de officiële schrijfwijze is die men voor de straatnaam heeft gekozen, maar zo staat het wel op het bordje. Bij de gemeente Zaanstad hebben ze het ook wel over de 'Prinses Irene Brigadeweg' (zonder het streepje). En bij de provincie Noord-Holland kwam ik ergens 'Prinses Irene Brigade Weg' tegen (met allemaal spaties). Blijkbaar is men het er niet helemaal over eens hoe je die straatnaam zou moeten schrijven. Maar hoe moet het dan precies?

Het is inderdaad niet makkelijk. Eerst even een stukje geschiedenisles. Na de Duitse invasie in mei 1940 trokken ruim 1200 Nederlandse militairen van allerlei legeronderdelen zich terug naar Engeland. Daar vormden zij in 1941 de basis voor de oprichting van een Nederlandse brigade. Officieel kreeg die de naam 'Koninklijke Nederlandse Brigade "Prinses Irene"'. Dat is een hele mond vol. In de volksmond werd dat gewoon de 'Prinses Irene Brigade'. De brigade nam deel aan de operatie 'Market Garden' in 1944 en was daarna onder andere betrokken bij de bevrijding van Eindhoven, Tilburg en Den Haag.

Na de korte geschiedenisles gaan we door met de Nederlandse les. Want hoe zit dat ook alweer met samenstellingen met een naam? Simpel: die schrijven we gewoon aaneen. Een lamp van Philips is dus een 'Philipslamp'. Eventueel mag je een streepje gebruiken om de naam er wat duidelijker uit te laten komen: 'Philips-lamp'. Als er een spatie in de naam zit, blijft die in de samenstelling behouden. Zo wordt een lid van de Tweede Kamer een 'Tweede Kamerlid'. Ook hier geldt weer dat je best een streepje mag gebruiken voor de duidelijkheid: 'Tweede Kamer-lid'. Een brigade die naar Prinses Irene genoemd is, heet dus eigenlijk de 'Prinses Irenebrigade' of 'Prinses Irene-brigade'. Ze hebben er destijds echter voor gekozen om het de 'Prinses Irene Brigade' te noemen. De brigade is in Engeland opgericht, dus misschien was men bij de keuze van de naam 'Prinses Irene Brigade' ook wel een beetje onder de Engelse invloed. Daar kun je van vinden wat je wilt, maar als iemand een naam bedenkt, hoeft hij zich niet per se aan de taalregels te houden.

Nu terug naar de straat. De Prinses Irene Brigade heeft veel goed werk gedaan, dus het is best begrijpelijk dat ze er in Wormerveer een weg naar wilden noemen. Officieel zou dat dan de 'Koninklijke Nederlandse Brigade "Prinses Irene"-weg' worden, met de naam voluit en '-weg' erachter. Ik snap wel waarom ze daar niet voor gekozen hebben. Met de korte versie van de naam wordt het de 'Prinses Irene Brigade-weg', met weer een streepje voor de duidelijkheid. In Wormerveer heeft men voor de straatnaam gekozen voor de schrijfwijze 'Prinses Irene-brigade weg'. Daarin staan precies genoeg spaties en streepjes, maar ze staan niet op de juiste plek. Misschien dat men geprobeerd heeft om de naam van de brigade volgens de spellingsregels te schrijven door er 'Prinses Irene-brigade' van te maken. Maar dan klopt de spatie voor 'weg' nog steeds niet.

Eigenlijk rest er maar één conclusie: het is gewoon een lastige straatnaam. Dat verklaart waarschijnlijk ook waarom er in Nederland zo weinig straatnamen naar de Prinses Irene Brigade zijn genoemd. Bolsward is de enige andere plaats waar ze het aangedurfd hebben. Daar hebben ze in de 'Brigade Irenelaan' de problematiek van de correcte schrijfwijze vakkundig omzeild.

(Dit verhaal is ook verschenen op spatiegebruik.nl)

dinsdag 10 januari 2012

Goed of fout? Over een burgemeester in oorlogstijd.

Wilhelminapark, Raadhuispark of Berkhoutpark? Dat was de vraag die de gemeente Voorschoten de laatste jaren bezighield. Aanleiding was een discussie over de rol van burgemeester Berkhout in de Tweede Wereldoorlog: was hij goed of fout? Verdiende hij het wel dat er een prachtig park naar hem is vernoemd?

Het park
In de jaren dertig van de vorige eeuw werd bij het raadhuis in Voorschoten een park aangelegd. Het park werd 'Wilhelminapark' genoemd en werd mei 1937 feestelijk geopend. Marinus Floris Berkhout was toen net een jaar geleden benoemd tot burgemeester van Voorschoten. Bij de start van de Tweede Wereldoorlog in 1940 probeerde de NSB overal aan de macht te komen. In veel gemeenten werd de zittende burgemeester vervangen door een NSB'er. Berkhout wist echter van geen wijken en bleef gewoon aan in zijn functie als burgemeester.

Onder druk van de Duitse bezetter werden tijdens de oorlog in het hele land straatnamen aangepast. Alle namen met een verwijzing naar het koningshuis werden gewijzigd. Zo werd de naam van het Voorschotense Wilhelminapark tijdens de oorlog gewijzigd in het neutralere 'Raadhuispark'. Het is niet duidelijk wanneer dat precies gebeurd is, want een officieel gemeentebesluit is nooit gevonden.

In 1944 kwam burgemeester Berkhout bij een ongeluk om het leven. Samen met twee wachtmeesters van de politie werd hij 's ochtends vroeg in de zeer dichte mist op een spoorwegovergang aangereden door een trein. Het gemeentebestuur besloot direct dat Berkhout een 'huldeblijk' verdiende. Daarom werd de naam van het park wederom gewijzigd, deze keer in 'Burgemeester Berkhoutpark'. Die naam heeft het park nog steeds.

De drie Tsjechen
Een paar jaar geleden werd de naam van het park opnieuw ter discussie gesteld. Aanleiding was de vraag of je wel een park moet noemen naar een burgemeester die misschien wel fout was in de oorlog. Aan de burgemeester kleeft namelijk het verhaal van 'de drie Tsjechen'.

In de herfst van 1940 stortte een Britse bommenwerper neer in een weiland nabij Voorschoten. De zes Tsjechen die aan boord waren, sloegen op de vlucht. Drie van hen meldden zich een paar dagen later bij kasteel Duivenvoorde, waar baron Schimmelpenninck van der Oye woonde. De baron waarschuwde de politie, die het nieuws meldde aan burgemeester Berkhout. Kort daarna werden de Tsjechen door Duitsers opgepakt en krijgsgevangen genomen. Ze hebben de oorlog overigens wel overleefd.

Goed of fout?
In 2011 werd bij de gemeente een verzoek ingediend om de naam van het park te wijzigen. Aanleiding was het verschijnen van het boek 'Achter verduisterde ramen', waarin het verhaal van de drie Tsjechen uitgebreid aan bod komt. De gemeente werd voor een dilemma gesteld, want was de burgemeester nou fout in de oorlog of niet? Het was helemaal niet makkelijk om die vraag direct te beantwoorden. Omdat Berkhout tijdens de oorlog al overleed, is er nooit een zuiveringsonderzoek uitgevoerd. En de verhalen over hem kunnen gemakkelijk op verschillende manieren uitgelegd worden.

De gemeente besloot de tijd te nemen om een en ander goed uit te zoeken. Ze schakelden zelfs het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) in. Hoofd Onderzoek van het NIOD - Peter Romijn - is ook auteur van het boek 'Burgemeesters in oorlogstijd'. Hij lichtte voor de Voorschotense gemeenteraad toe hoe je het handelen van de heer Berkhout als burgemeester tijdens de oorlog kunt interpreteren in de context waarin hij als burgemeester in oorlogstijd functioneerde. Het lijkt erop dat Berkhout behoorde tot het grote peloton van burgemeesters dat aanbleef, en dat de politiek van 'pappen en nathouden" bedreef om te voorkomen dat er NSB'ers tot burgemeester zouden worden benoemd.

Op basis van het onderzoek van het NIOD kwam de gemeenteraad in december 2011 tot een conclusie: er zijn geen harde bewijzen dat burgemeester Berkhout fout heeft gehandeld in de oorlog. Het park naast het gemeentehuis blijft dus gewoon het 'Burgemeester Berkhoutpark'.

(Er stond in 2011 in Voorschoten trouwens ook een andere straat ter discussie die genoemd was naar een burgemeester: de Burgemeester Verver-Aartselaan. En er is in Voorschoten ook een straat genoemd naar de baron uit dit verhaal: de Baron Schimmelpenninck van der Oyelaan. Maar dat terzijde.)

zondag 1 januari 2012

Straatnamen die knallen

Met al dat vuurwerk dat de afgelopen de nacht de lucht in is geschoten, vroeg ik me ineens af of er ook straatnamen zijn genoemd naar vuurwerk. Dat is een fijn breed thema waar voldoende inspiratie uit te putten moet zijn om een hele wijk mee te vullen. Maar daar zie je in de praktijk weinig van terug.

Het stereotype voorbeeld van vuurwerk is natuurlijk de vuurpijl. Er is in Nederland precies één Vuurpijlstraat en die ligt in Rotterdam. De straat komt uit op het Rododendronplein, en in de buurt liggen straten met namen zoals Meidoornhof, Clematisstraat en Kerstroosstraat. En inderdaad 'vuurpijl' is gewoon de benaming voor een bloem. Eentje uit de affodilfamilie om precies te zijn. Geen vuurwerk dus.

Op mijn zoektocht naar straten die genoemd zijn naar de strijker, kwam ik in de Strijkersstraat in Stein. Zou dat werkelijk een straat zijn die genoemd is naar de strijkers? Dat zou bijzonder zijn, want dat vuurwerk is in Nederland verboden. Nog geen drie kilometer verderop hebben ze in het dorp Urmond (in de gemeente Stein) een Burgemeester Strijkersstraat. Burgemeester Strijkers was rond 1900 meer dan veertig jaar burgemeester van Urmond. Die verdient zo'n straatnaam meer dan een stuk illegaal knalvuurwerk.

Wat ik me natuurlijk ook afvroeg: zouden er straten zijn genoemd naar de gillende keukenmeid? Een prachtige naam voor een stuk vuurwerk. Ik heb eigenlijk geen idee wat het precies doet, maar het zal wel veel kabaal maken. Ik heb geen straten kunnen vinden die naar de gillende keukenmeid zijn genoemd. De Keukenweideweg in Hoensbroek komt qua klank het meest in de buurt.

En dan tot slot het rotje. In Winterswijk hebben ze een Rotweg, in Oirlo een Rotven en in Horst aan de Maas zelfs een Rotvenweg. Op een of andere manier heb ik toch niet de indruk dat die naar de klassieker onder de knallers zijn genoemd. Maar er is in Blitterswijck zelfs een heuse 'Rotjeshof'. Zou die naar het vuurwerk genoemd zijn? Ik kan het me haast niet voorstellen. Als iemand weet waar die naam vandaan komt, dan hoor ik het graag!

Ik heb geen straten kunnen vinden waarvan de naam ook maar enigszins deed denken aan de Chinese rol, de Romeinse kaars of het sterretje. En eigenlijk stelt dat me wel gerust...
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...