Doorgaan naar hoofdcontent

Goed of fout? Over een burgemeester in oorlogstijd.

Wilhelminapark, Raadhuispark of Berkhoutpark? Dat was de vraag die de gemeente Voorschoten de laatste jaren bezighield. Aanleiding was een discussie over de rol van burgemeester Berkhout in de Tweede Wereldoorlog: was hij goed of fout? Verdiende hij het wel dat er een prachtig park naar hem is vernoemd?

Het park
In de jaren dertig van de vorige eeuw werd bij het raadhuis in Voorschoten een park aangelegd. Het park werd 'Wilhelminapark' genoemd en werd mei 1937 feestelijk geopend. Marinus Floris Berkhout was toen net een jaar geleden benoemd tot burgemeester van Voorschoten. Bij de start van de Tweede Wereldoorlog in 1940 probeerde de NSB overal aan de macht te komen. In veel gemeenten werd de zittende burgemeester vervangen door een NSB'er. Berkhout wist echter van geen wijken en bleef gewoon aan in zijn functie als burgemeester.

Onder druk van de Duitse bezetter werden tijdens de oorlog in het hele land straatnamen aangepast. Alle namen met een verwijzing naar het koningshuis werden gewijzigd. Zo werd de naam van het Voorschotense Wilhelminapark tijdens de oorlog gewijzigd in het neutralere 'Raadhuispark'. Het is niet duidelijk wanneer dat precies gebeurd is, want een officieel gemeentebesluit is nooit gevonden.

In 1944 kwam burgemeester Berkhout bij een ongeluk om het leven. Samen met twee wachtmeesters van de politie werd hij 's ochtends vroeg in de zeer dichte mist op een spoorwegovergang aangereden door een trein. Het gemeentebestuur besloot direct dat Berkhout een 'huldeblijk' verdiende. Daarom werd de naam van het park wederom gewijzigd, deze keer in 'Burgemeester Berkhoutpark'. Die naam heeft het park nog steeds.

De drie Tsjechen
Een paar jaar geleden werd de naam van het park opnieuw ter discussie gesteld. Aanleiding was de vraag of je wel een park moet noemen naar een burgemeester die misschien wel fout was in de oorlog. Aan de burgemeester kleeft namelijk het verhaal van 'de drie Tsjechen'.

In de herfst van 1940 stortte een Britse bommenwerper neer in een weiland nabij Voorschoten. De zes Tsjechen die aan boord waren, sloegen op de vlucht. Drie van hen meldden zich een paar dagen later bij kasteel Duivenvoorde, waar baron Schimmelpenninck van der Oye woonde. De baron waarschuwde de politie, die het nieuws meldde aan burgemeester Berkhout. Kort daarna werden de Tsjechen door Duitsers opgepakt en krijgsgevangen genomen. Ze hebben de oorlog overigens wel overleefd.

Goed of fout?
In 2011 werd bij de gemeente een verzoek ingediend om de naam van het park te wijzigen. Aanleiding was het verschijnen van het boek 'Achter verduisterde ramen', waarin het verhaal van de drie Tsjechen uitgebreid aan bod komt. De gemeente werd voor een dilemma gesteld, want was de burgemeester nou fout in de oorlog of niet? Het was helemaal niet makkelijk om die vraag direct te beantwoorden. Omdat Berkhout tijdens de oorlog al overleed, is er nooit een zuiveringsonderzoek uitgevoerd. En de verhalen over hem kunnen gemakkelijk op verschillende manieren uitgelegd worden.

De gemeente besloot de tijd te nemen om een en ander goed uit te zoeken. Ze schakelden zelfs het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) in. Hoofd Onderzoek van het NIOD - Peter Romijn - is ook auteur van het boek 'Burgemeesters in oorlogstijd'. Hij lichtte voor de Voorschotense gemeenteraad toe hoe je het handelen van de heer Berkhout als burgemeester tijdens de oorlog kunt interpreteren in de context waarin hij als burgemeester in oorlogstijd functioneerde. Het lijkt erop dat Berkhout behoorde tot het grote peloton van burgemeesters dat aanbleef, en dat de politiek van 'pappen en nathouden" bedreef om te voorkomen dat er NSB'ers tot burgemeester zouden worden benoemd.

Op basis van het onderzoek van het NIOD kwam de gemeenteraad in december 2011 tot een conclusie: er zijn geen harde bewijzen dat burgemeester Berkhout fout heeft gehandeld in de oorlog. Het park naast het gemeentehuis blijft dus gewoon het 'Burgemeester Berkhoutpark'.

(Er stond in 2011 in Voorschoten trouwens ook een andere straat ter discussie die genoemd was naar een burgemeester: de Burgemeester Verver-Aartselaan. En er is in Voorschoten ook een straat genoemd naar de baron uit dit verhaal: de Baron Schimmelpenninck van der Oyelaan. Maar dat terzijde.)

Reacties

Rob Essers zei…
Op http://kranten.kb.nl trof ik een bericht aan in dagblad De Tijd van 13 mei 1942 waarin staat:

"WIJZIGING STRAATNAMEN
De burgemeester van Voorschoten heeft de aldaar voorkomende straatnamen als volgt gewijzigd: Wilhelminapark wordt Raadhuispark, Bernhardlaan wordt Vijverlaan, Julianalaan wordt Sportlaan en Beatrixstraat wordt Wildluststraat."

Op grond van de Verordening van de Commissaris-Generaal voor Veiligheid d.d. 17 september 1941 is het noemen of gebruiken van namen der levende leden van het huis Oranje-Nassau door economische en niet-economische vereenigingen en stichtingen, openbare en particuliere instellingen en inrichtingen, alsmede in firmanamen en als aanduiding van een handelsartikel verboden. De Commissaris-Generaal voor Bestuur en Justitie bepaalt op 3 en 21 januari 1942 dat ook straatnamen enz. gewijzigd dienen te worden:

"2e. De burgemeesters, waterschappen enz. moeten onverwijld een lijst van de te veranderen namen met een voorstel voor nieuwe namen indienen bij den Commissaris der provincie, die na overleg met den Gevolmachtigde de keus der namen kan goed- of afkeuren." (Commissaris-Generaal voor Bestuur en Justitie, 21 januari 1942)

Bron: http://www.gaypnt.demon.nl/straatnamen/kroniek.html#1942

Blijkbaar heeft burgemeester Berkhout een voorstel voor nieuwe namen ingediend en is dit door de Commissaris der provincie na overleg met de Gevolmachtigde van de Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied goedgekeurd. Het verbaast mij dat hierover niets terug te vinden is.
Anoniem zei…
In Nieuwerkerk aan den IJssel was voorheen een Burgemeester Jasstraat (of -laan, één van de twee). Burg. Jas was echter "fout" geweest in de oorlog, en toen dat ontdekt werd, is de straatnaam op 7 november 1995 gewijzigd in Vrijheidslaan.
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Populaire posts van deze blog

Is het nou Dorpstraat of Dorpsstraat - over de tussen-s in straatnamen

Onlangs stelde iemand me de vraag waarom in Rotterdam de Heemraadssingel en het Heemraadsplein een tussen-s hebben, maar de nabijgelegen Heemraadstraat niet. Komt dat door willekeur van de naamgevers of is er iets anders aan de hand? 

Hoe zit het ook al weer met het gebruik van de tussen-s in de Nederlandse taal? In het Taalportaal wordt uitgelegd wanneer er een tussen-s wordt gebruikt in een samenstelling. Die s komt bijvoorbeeld altijd voor als het eerste deel een verkleinwoord is ('meisjesjurk') of een persoonsaanduiding die in het meervoud een s krijgt ('vissersboot'). En een tussen-s kan ook voorkomen wanneer het eerste deel een meervoud op -en heeft ('dorpsplein') of als het eerste deel helemaal geen meervoud heeft ('eeuwigheidswaarde'). Snap je het nog? Vergeet het dan toch maar weer snel, want er zijn ook nog allemaal uitzonderingen op deze regels. De geleerden weten ook niet precies wat nou de functie van die tussen-s is en in welke gevallen di…

De langste straatnamen van Nederland

Wat zijn de langste straatnamen van Nederland? Ik zet deze mooie namen graag voor je op een rijtje.

Om de lengte van een straatnaam te bepalen volstaat het niet om op de straatnaamborden te kijken, want soms hangen er in één straat al borden met verschillende schrijfwijzen van dezelfde naam. Het is beter om uit te gaan van de officiële schrijfwijze van de straatnaam zoals die is vastgelegd in de BAG, de Basisregistraties Adressen en Gebouwen. Dat levert de volgende top-10 op:
Ir. Mr. Dr. van Waterschoot van der Grachtstraat in Heerlen (48 tekens in totaal, 38 tekens zonder punten en spaties)Burgemeester Baron van Voerst van Lyndenstraat in Gramsbergen (46/41 tekens)Wethouder Fierman Eduard Meerburg senior kade in Katwijk (45/40 tekens)Burgemeester Baron van Voorst tot Voorstweg in Tilburg (43/38 tekens)Burgemeester van Nispen van Sevenaerstraat in Laren (42/38 tekens)Burgemeester van Hövell tot Westerflierpad in Halfweg (42/38 tekens)Burgemeester Hoytema van Konijnenburglaan in Scherpe…

Van Arnhem tot San Francisco - iedere stad zijn eigen Lombardstraat. Maar waarom eigenlijk?

Een Lombardsteeg in Alkmaar, een Lombardstraat in Goes, een Lombardkade in Rotterdam en een Lange en Korte Lombardstraat in Den Haag. Een Lombardenstraat en Lombardenvest in Antwerpen, en een Lombardstraat in Brussel. En dan ook nog Lombard Street in Londen, een in Philadelphia en een in San Francisco. Waar komen al die Lombard-straten toch vandaan? Was er misschien ooit een meneer Lombard, en waar heeft hij het dan aan verdiend dat er in de hele wereld straatnamen naar hem zijn genoemd? Nee, de straten zijn niet naar een meneer genoemd, maar naar een heel volk: de Lombarden. Maar waarom zou je daar een straat naar noemen?

De Lombarden zijn de inwoners van Lombardije, de streek rondom Milaan in het noorden van Italië. De naam gaat terug op de 'Longobarden' (de 'Langbaarden'), een Germaanse volksstam waarvan de mannen blijkbaar opvallend lange baarden hadden. Tijdens de Germaanse volksverhuizing in de vijfde eeuw trokken ze naar Noord-Italië en richtten daar een eigen r…

Wat is de echte Monopoly-stad van Nederland? En waar ligt Ons Dorp?

Een tijd geleden heb ik al eens uitgelegd wie de straatnamen heeft gekozen voor het Nederlandse Monopoly-spel. De Nederlandse editie van het spel was de eerste waarin straatnamen uit verschillende steden werden gebruikt. Dus vroeg ik me af: is er misschien toch één stad te vinden die al die straatnamen heeft? Dan zouden ze daar mooi hun geheel eigen editie van het spel kunnen maken. Tijdens die zoektocht diende nog een tweede vraag zich aan: waar ligt Ons Dorp?

Laten we eerst eens even kijken hoe bijzonder die straatnamen uit het Monopoly-spel eigenlijk zijn. In de top-10 met straatnamen die in het Nederland het meest voorkomen, staat één straat uit Monopoly: de Dorpsstraat. Die komt in Nederland 315 keer voor, van Aalsmeer tot Zwolle. De Brink komt 67 keer voor, van Almelo tot Zuidwolde. Op 43 plaatsen ligt een Steenstraat, van Alphen aan den Rijn tot in Zwolle. Dan komen we bij een bijzonder geval: de Houtstraat komt 32 keer voor in Nederland (van Almere tot Wolvega), maar vreemd ge…