dinsdag 25 oktober 2011

Een Nootweg? Geen nood!

Ten zuiden van Hilversum loopt door de bossen een oude weg: de Noodweg. Bij de grens met Loosdrecht zit er een kleine knik in de weg, waarna de weg verder loopt als Nootweg. Een Noodweg en een Nootweg... dat kan toch geen toeval zijn?

Er is inderdaad een eenvoudige verklaring: vroeger was deze weg in gebruik als notweg. Dat was een weg over andermans grond die je mocht gebruiken voor het binnenhalen van oogst en het drijven van vee. 'Not' is een oud woord dat werd gebruikt voor gebruik en verbouwing van het land, en ook voor opbrengsten in de vorm van gewassen en veldvruchten. Het woord is verwant is met woorden als 'nut(tigen)' en 'genieten'. Uit de samenstelling met 'wech' ontstond dus de notwech of de nootwech, en later de nootweg. De term is in de loop van de zeventiende eeuw langzaamaan in onbruik geraakt.

Als je ergens een stuk grond had dat niet aan het water of aan een openbare weg lag, dan mocht je via de notweg met je spullen over de grond van een ander trekken. Een soort recht van overpad dus eigenlijk. Of zoals De Groot het in 1631 schreef in zijn 'Inleiding tot de Hollandsche Rechts-geleertheyd': "Wanneer nu iemands land niet en komt aen een heereweg nochte aen de buire-weg, zoo werd hem bij 't gerechte een noodweg gewezen daer door hij naest ende ter minster schade kan komen op de heereweg. Die een nood-weg moet lijden is onverboden zijn land af te graven ende te sluiten- maar ter nood verzocht zijnde, moet hij opening doen."

Ik noem nog even twee citaten die ik in de WNT vond, gewoon omdat ze zo mooi zijn. Beide komen uit de 'Keuren ende Ordonantien van 't Heem-Raedschap vanden Beemster ende den ghevolge van dien' uit 1616.
  • "Niemant en sal oock eenighe Weghen ofte Cadijcken moghen af-slechten om zijn Not ofte Materialen aen ofte van zijn Landt te brengen ..., ende dat altijt de Huerluyden ende by ghebreke ... der selver d'Eygenaers vande Landen voor de gene sullen verantwoorden die 'tSaet ofte Materialen door soodanighe afghekorte ofte afgheslechte Weghen gevoert ofte ghement moghen hebben."
  • "Dat voortaen geen Voerluyden met Vracht-Waghens langs de Beemster-dijcken en sullen moghen varen ... verder dan sy tot de voeringe van hun noodt tusschen haer huysen ende den naesten wech ofte tot aen de Ringsloot van noode sullen hebben".
Op verschillende plekken in ons land kun je straatnamen vinden die verwijzen naar oude nootwegen en nootpaden. De meeste daarvan liggen in Noord-Holland, zoals in Hauwert, Dirkshorn, Bergen, Alkmaar en Oterleek, maar ze komen ook op andere plekken voor. Wanneer het vee en de oogst over het water werden vervoerd, sprak men van nootsloten en nootvaarten. Dat laatste mag klinken alsof dat allemaal met een noodvaart ging, maar dat was maar zelden het geval.

De Hilversumse Noodweg was dus ook zo'n pad. Tot 1939 was dit een goed onderhouden grindweg die dagelijks werd geharkt. Dat ze de straatnaam in Hilversum met een d schrijven, is waarschijnlijk het gevolg van volksetymologie. Iemand moet een keer hebben gedacht dat men het over een vluchtroute had en daarbij de link met 'noodweg' hebben gelegd, en dus is men het op een gegeven moment ook maar met een d gaan schrijven. Dat de weg een eindje verderop in Loosdrecht nog 'Nootweg' heet, is historisch gezien dus beter.

dinsdag 18 oktober 2011

In de ban van mooie straatnamen

Wanneer een nieuwe wijk of buurt wordt aangelegd, moet je als straatnaamgever op zoek naar een thema dat de verschillende namen bindt. Altijd maar die bomen, schilders, rivieren, prinsessen en burgemeesters... die kennen we nu wel. Als je écht origineel wilt zijn, moet je wat verder zoeken.

Het is fijn als je een compleet nieuwe bron aan kunt boren met een grote hoeveelheid namen om uit te putten. Dan kun je gewoon de leukste namen uitzoeken. En als er later nog twee of drie straten bijkomen, is daar vast nog wel een leuke naam voor te vinden. Neem nou het werk van J.R.R. Tolkien. In zijn boeken 'De Hobbit', 'In de Ban van de Ring' en 'De Silmarillion' creëerde hij een complete wereld met allemaal landen, volkeren, talen en personages. En die kregen natuurlijk allemaal mooie namen. Een schier onuitputtelijke bron voor een straatnaamgever, zou je denken.

Toch is Geldrop de enige plaats in Nederland waar straatnamen zijn genoemd naar personen uit de verhalen van Tolkien. Je kunt daar wonen in straten met beroemde naamgevers zoals Gandalf, Frodo, Boromir, Aragorn en Legolas. Midden door de wijk loopt een weg die is genoemd naar de bedenker van al die mooie namen: de Laan van Tolkien. Maar ze hadden nog veel meer namen nodig om alle straten van de wijk te benoemen. Die straten heten nu Celeborn, Galadriel, Eowijn, Eomer, Nimrodel, Silmarien, Denethor, Amroth, Bifur, Dwalin, Pepijn, Meriadoc en Bombadil. Stuk voor stuk prachtige namen. Maar als je in deze wijk woont, zul je wel vaak moeten uitleggen waar je exotisch klinkende straatnaam vandaan komt. En de kans is groot dat je hem nog moet spellen ook. Tenzij je alleen maar Tolkien-fans als vrienden hebt natuurlijk. Ze hebben met deze Tolkien-namen een enorme bron met prachtige namen aangeboord, maar die namen leiden niet automatisch tot goede straatnamen.

Waarschijnlijk hebben ze in Geldrop ook wel ingezien dat niet alle namen even geschikt zijn als straatnaam. Kijk bijvoorbeeld eens naar de namen van de vier hobbits die samen aan de queeste beginnen. De straat die naar Frodo Balings is genoemd, heet simpelweg 'Frodo' - een achternaam was blijkbaar niet nodig of gewenst. Van zijn grote vriend Sam Gewissies werd wel de hele naam gebruikt; zijn straat heet voluit 'Sam Gewissies' ("Wat is je adres?" - "Dat is Sam Gewissies 22"). Meriadoc Brandebok kreeg zelfs twee vernoemingen: de straatnamen 'Meriadoc' en 'Merijn' zijn beide naar hem genoemd. Van de vierde hobbit Peregrijn Toek werd alleen de roepnaam gebruikt; zijn straat heet gewoon 'Pepijn'. Die naam zou ik zelf overigens niet direct met Tolkien associëren, als ik de context niet wist. Dan was 'Peregrijn' misschien wel passender geweest als straatnaam.

In Geldrop is geen straat naar Mordor genoemd. Mordor is in de verhalen van Tolkien het land van het kwaad, waar Sauron als kwade macht heerst. Het is een krachtige en toch eenvoudige naam. Maar blijkbaar wil er niemand in Mordor wonen...

Bekijk de straatnamen in Geldrop op Google Maps

dinsdag 11 oktober 2011

Straatnamen met veel mitsen en maren

In Hoogvliet zag ik een straatnaam met de mooie korte naam 'Want'. Ik had even niet op zitten letten, dus ik had niet gezien hoe de andere straten in de buurt heten. Dan begin ik al snel te raden: kan ik op basis van die ene naam bedenken wat het thema van de straatnamen in de wijk is?

Het eerste wat ik bedacht, is de voegwoordenbuurt. Als deze straat Want heet, kunnen straten met namen zoals Omdat, Mits, Tenzij en Maar niet ver weg zijn. 'Zodra' is ook wel een mooie - dat heeft wel iets exotisch. En de sjiekere woningen staan natuurlijk aan Ofschoon, Aangezien en Derhalve. "Waar woon je?" - "Daar".

De straat zou natuurlijk ook in een wijk kunnen liggen waar alle straten naar handbeschermers genoemd zijn. Dan heten de andere straten vast Handschoen, Glove en Mof. Of misschien is het thema iets ruimer gekozen en zijn er ook straten genoemd naar de Sjaal en de Skimuts... In een Engelstalige buurt zou Want kunnen liggen tussen straten met namen als Desire, Wish, Crave, Require en Demand.

Of zou het iets met schepen te maken hebben? Hoogvliet ligt in Rotterdam en daar hebben ze wel iets met schepen. Een blik op de kaart leert me dat Want kruist met straten die Lijn en Boet heten. Dan zit je inderdaad in de nautische hoek. Een Want is een onderdeel van een schip dat ervoor dient om de mast overeind te houden. Het is dus onderdeel van de verstaging van de mast. 'Stag' was ook wel een bijpassende straatnaam geweest, maar die vind ik in Hoogvliet niet terug. Verderop liggen wel de straten Palingfuik, Trawlnet, Snurrevaad, Speerreep, Bongweg en Buidelnet. We zijn hier dus aan het vissen. 'Bongweg' is vreemd genoeg de enige straat waar de naam een achtervoegsel heeft gekregen. Misschien dat ze 'Bong' zonder achtervoegsel toch niet zo'n geschikte straatnaam vonden. Daar dachten ze in Baarlo en Velden anders over, want daar kun je wel wonen aan de Bong. Een Bong is overigens gewoon een oude naam voor een visfuik.

Er zijn wel meer plaatsen in Nederland waar ze een straatnaam naar het want hebben genoemd. Het Want, Hoekwant, Middelwant, In het Want... ze komen allemaal voor. Den Haag is de enige plaats waar gewoon een 'Wantstraat' is. Hoogvliet is niet de enige plaats waar ze het gewoon bij 'Want' hebben gehouden - die lekker korte straatnaam komt ook voor in Joure en Huizen. De straatnaam 'Stag' komt in Nederland trouwens helemaal niet voor.

Foto: Ramon Smits

dinsdag 4 oktober 2011

Wie noemt zijn zoon nou 'Panorama'?

Onlangs reed ik op mijn fiets over de Burgemeester Le Fèvre de Montignylaan in Rotterdam. De huizen aan die laan zijn net zo statig als de straatnaam doet vermoeden. Maar anders dan die ene naam doet vermoeden, zijn de straten in de omgeving allemaal genoemd naar schilders.

Ik fietste langs de Frans Halssingel, de Jan Weijnslaan en de Jeroen Boschlaan, en kwam toen langs de Mesdaglaan. Het viel me meteen op dat er geen voornaam op dat bordje stond. En dus vroeg ik me af wat eigenlijk de voornaam van Mesdag was. Ik kwam niet verder dan Panorama. 'Panorama Mesdag', dat klinkt toch heel bekend. Maar wie noemt zijn zoon nou 'Panorama'? Nee, het moest natuurlijk wat anders zijn. Waarom ken ik van een heleboel schilders de voornaam, behalve van Mesdag - toch ook niet de minste? En waarom was uitgerekend bij de Mesdaglaan geen voornaam gebruikt? Als ze netjes de voornaam op het bordje hadden gezet, had ik nu wel geweten hoe hij heette.

Thuis heb ik het meteen opgezocht. De schilder van het beroemde panorama heet voluit Hendrik Willem Mesdag. Hij werd in 1831 geboren in Groningen en verhuisde in 1869 naar Den Haag. Daar schilderde hij in 1881 het Panorama Mesdag. Hendrik was de jongere broer van Taco Mesdag, die twee jaar eerder geboren is. En Taco was ook kunstschilder. Misschien niet zo beroemd als zijn jongere broer, maar toch zeker wel verdienstelijk. Samen speelden zijn een belangrijke rol in het Haagse schilderkunstig genootschap Pulchri Studio, waarvan Hendrik jarenlang voorzitter was en Taco penningmeester.

In 1950 besloot de gemeente Rotterdam om een laan naar Mesdag te noemen. Ze konden alleen niet kiezen welke. Of ze wilden er uit beleefdheid niet eentje passeren door voor zijn broer te kiezen. En dus kozen ze voor een praktische oplossing: de laan werd 'Mesdaglaan' gedoopt, en daarmee vernoemd naar beide broers.

Er blijken overigens wel meer straatnamen in de Rotterdamse schildersbuurt te zijn die geen voornamen bevatten, zoals de Mauvelaan en de Tooroplaan. Met uitzondering van het Koekkoekplein zijn die andere straten gewoon allemaal naar één schilder genoemd.

Meer straten voor Mesdag
Er zijn in Nederland 83 straten en pleinen genoemd naar 'Mesdag'. De meeste daarvan hebben alleen 'Mesdag' in de naam, zodat niet meteen duidelijk is wie er precies vernoemd is. Er zijn in totaal achttien straten genoemd naar Hendrik Willem en twee naar Taco.
Bij de straten die naar Hendrik Willem zijn genoemd, gebruiken ze soms de volledige naam (zoals bij de Hendrik Willem Mesdagstraat in Apeldoorn) en soms de voorletters (zoals bij de H.W. Mesdagstraat in Papendrecht). Er is een Hendrik W. Mesdagstraat in Oisterwijk, en er zijn Hendrik Mesdagstraten in Zelhem, Helmond, Meppel en Deurne. Er is ook een Willem Mesdagstraat in Almelo - zouden ze daar werkelijk alleen zijn tweede voornaam gebruikt hebben, of is daar heel iemand anders vernoemd?
De twee straten die naar broer Taco zijn genoemd, liggen allebei in Groningen: het Taco Mesdagplein en de Taco Mesdagstraat. In Spijkenisse is een straat genoemd naar Sientje Mesdag-Van Houten, de vrouw van Hendrik Willem.
In Wolfheze is ook een Van Mesdagweg. Hendrik Willem, Taco en Sientje hadden geen 'van' in de naam, dus dat moet een andere Mesdag zijn. Misschien dezelfde waar ook de Van Mesdagkliniek naar genoemd is? Omdat de weg in de buurt van een inrichting ligt, lijkt dat wel waarschijnlijk.

(Bekijk de Rotterdamse Mesdaglaan op GoogleMaps.)
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...