dinsdag 26 juli 2011

Een straatnaambord met drie keer woordwaarde

Het is altijd mooi om straatnamen te noemen naar historische gebeurtenissen die in de directe omgeving hebben plaatsgevonden. Straatnamen die een relatie hebben met de locatie. En als het met de straatnaam niet lukt, kun je het altijd nog met het straatnaambordje proberen. Dat gebeurde in Jackson Heights, een buurt in New York waar ooit Scrabble werd uitgevonden.

Scrabble is in 1938 bedacht door de architect Alfred Mosher Butts. Hij had tijdens de Grote Depressie zijn baan verloren en besloot zijn vrije tijd te besteden aan het verzinnen van een nieuw spel. Hij combineerde het oplossen van kruiswoordpuzzels met het maken van anagrammen en voegde er een gelukselement aan toe. Om te bepalen in welke verhouding de verschillende letters in het spel moesten zitten, bestudeerde hij de voorpagina van de New York Times grondig. Butts besloot wel om er wat minder S'en in te stoppen, gewoon om het wat moeilijker te maken. En hij voegde de karakteristieke letterwaardes toe. Het bleek echter nog niet zo makkelijk om het spel verkocht te krijgen, zelfs niet toen eind jaren veertig zakenman James Brunot met de plannen aan de slag ging. In 1953 kreeg Jack Strauss (directeur van Macy's) het idee onder ogen. Hij bedacht tijdens zijn vakantie een marketingplan, en dat was het begin van het grote succes. Inmiddels zijn er wereldwijd meer dan 100 miljoen exemplaren van het spel verkocht.

Het wereldberoemde Scrabble-spel is dus in Jackson Heights uitgevonden. Er is helaas geen Scrabble Street in Jackson Heights, maar in 1995 werd er wel een bijzonder straatnaambord geplaatst om de speciale plek te eren. Op het kruispunt van 35th Avenue en 81st Street - dicht bij de plek waar Butts in 1938 zijn uitvinding deed - werd een nieuw straatnaambord opgehangen. Op zich gewoon een standaard bruin straatnaambord zoals ook voor de andere straten in de buurt gebruikt werd. Maar op dit bord werd voor iedere letter van de straatnaam de letterwaarde weergegeven, net als op de Scrabble-stenen: 35T1H4 A1V4E1N1U1E1.

Het is niet bekend wie het bord met de Scrabble-waardes precies heeft opgehangen, maar dat deed er verder niet toe want alle omwonenden waren er blij mee. Net zo mysterieus als het in 1995 verscheen, verdween het geliefde bord in 2008 echter weer. Wie het bord heeft verwijderd, is onbekend. Het ligt voor de hand dat een spelletjesliefhebber het bord heeft gestolen. Op een weblog suggereerde iemand dat het straatnaambord waarschijnlijk is verplaatst naar een hoek met driemaal woordwaarde. Jarenlang moesten de bewoners van Jackson Heights het zonder hun speciale straatnaambord doen.

Maar dat gaat nu veranderen. Na drie jaar heeft men besloten dat op de plek waar ruim zeventig jaar geleden het Scrabble-spel werd uitgevonden weer een nieuw bord zal worden opgehangen. Dat werd tijd. Het is nog onbekend of het net zo'n bord wordt als er sinds 1995 heeft gehangen: een standaard bruin bord met de letterwaardes als subtiel detail. Er zijn mensen die hopen dat het een heel speciaal bord wordt, met de letters op Scrabble-blokjes. Maar die keuze is aan ontwerper Massimo Vignelli. Eind dit jaar zullen we het weten, want dan wordt het nieuwe bord opgehangen.

dinsdag 19 juli 2011

Vlinders met een dikke kop?

In Tiel wordt een nieuwe woonwijk aangelegd. De straten zullen allemaal worden genoemd naar vlinders. Ik vind vlinders wel leuk. Ze kunnen zo heerlijk fladderen, ze steken niet, en ze hebben allemaal leuke kleuren. Een sympathiek thema dus. Ga je mee op een rondje door de vlinderwijk?

Via de Citroenvlinder komen we op de Aardbeivlinder. Ik zie me daar wel rondrijden. (Citroen en aardbei... dat doet me aan ijs denken!) Verderop liggen de Iepenpage en de Eikenpage. Twee pages, dicht bij elkaar. Logisch. Aan het eind van de Grote Vos ligt de Kleine Vos. Groot en klein bij elkaar, dat doen ze wel meer in Tiel, want ook het Groot Koolwitje en het Klein Koolwitje, Groot Parelmoervlinder en Klein Parelmoervlinder, en Grote Vuurvlinder en Kleine Vuurvlinder liggen naast elkaar. Tijdens de rondgang door de wijk blijkt er ook een Kommavlinder te bestaan - zijn er ook andere leestekens waar een vlinder naar genoemd is, vraag ik me ineens af? Een eind verderop komen achtereenvolgens Heideblauwtje, Gentiaanblauwtje, Veenbesblauwtje en Pimpernelblauwtje. Ja, de nieuwe wijk zit zo te zien logisch in elkaar met al die vlinders.

Maar toen werd ik ineens verrast. Want tegenover het Gentiaanblauwtje ligt een straat met de naam Bruin Dikkopje. En verderop liggen ook nog Bont Dikkopje en Groot Dikkopje. Dikkopje? Zo noemde wij vroeger de kikkervisjes. Van die frêle vlinders naar de kleffe kikkervisjes, dat is een hele overgang. Wat hebben dikkopjes met vlinders te maken? Nou, ik heb het meteen even opgezocht. Het blijkt dat er ook een hele vlinderfamilie is die 'dikkopjes' heten, met allemaal mooie namen. Kaasjeskruiddikkopje, Aambeeldspikkeldikkopje, Geelsprietdikkopje, Kalkgraslanddikkopje... en ook de Kommavlinder en de Aardbeivlinder waar ze in Tiel straten naar genoemd hebben, blijken familie van de dikkopjes te zijn. Weer wat geleerd, met dank aan de straatnamen in Tiel!

Aambeeldspikkeldikkopje, Kaasjeskruiddikkopje, Kalkgraslanddikkopje... wie bedenkt dat soort namen voor vlinders? Het zijn helaas niet echt makkelijk uit te spreken namen die zich heel goed voor een straatnaam lenen. Maar Bruin Dikkopje, Bont Dikkopje en Groot Dikkopje zijn door de straatnamencommissie van Tiel blijkbaar wel geschikt bevonden. Makkelijk uit te spreken inderdaad. Maar zou je dat als adres willen: Bruin Dikkopje 12? Of Groot Dikkopje 32? Hmm. Ik twijfel nog.

Als ik moet kiezen, dan ga ik voor de Citroenvlinder. Daar heb ik goede herinneringen aan, want die hadden we vroeger veel in onze tuin. En het klinkt op een of andere manier ook wel fris. Nu maar hopen dat de Citroenvlinder een leuke straat wordt.

(Bekijk de vlinders op Google Maps.)

dinsdag 12 juli 2011

Over het Inbuspad naar IKEA

Sinds 2008 ligt er in Delft een fietspad met de naam 'Inbuspad'. Een toepasselijk naam, omdat het pad een beetje een L-vorm heeft en bovendien vlak langs de IKEA loopt. De inbussleutel en IKEA zijn op een of andere manier nauw met elkaar verbonden. Is IKEA ook de uitvinder van dat handige sleuteltje waarmee je complete meubels in elkaar kunt zetten? En heeft het woord 'inbus' misschien zelfs een Zweedse oorsprong?

De inbusschroeven met het zeshoekige gat zijn uitgevonden tussen 1860 en 1890. Maar omdat die zeshoekige gaten zo ontzettend moeilijk te maken waren, duurde het tot 1911 voordat de eerst echte inbusschroeven geproduceerd werden. Het eerste bedrijf waarvan het bekend is dat het inbusschroeven maakte, was Standard Pressed Steel Company in Amerika. Een belangrijke reden om een zeshoekig gat te maken, was dat ze daarmee het patent van de Canadees Robertson konden omzeilen. Die had namelijk het patent op schroeven met een vierkant gat. SPS koos 'Unbrako' als merknaam voor zijn schroeven, omdat dat een beetje klonk als unbreakable. In het Noors gebruikt men nog steeds het daarvan afgeleide woord 'Unbrakonøkkel'.

De schroeven met het zeshoekige gat werden in de loop der jaren door verschillende bedrijven in verschillende landen zijn uitgevonden en gepatenteerd. In Italië werd het product bijvoorbeeld geïntroduceerd door Egidio Brugola, en sindsdien heeft men het daar over een 'brugola'. In Amerika werden de schroeven en de bijbehorende sleutel onder andere gemaakt door de Allen Manufacturing Company, en 'Allen' werd na de Tweede Wereldoorlog zo'n populair merk dat de inbussleutel in Amerika vaak nog steeds de 'Allen key' wordt genoemd. De algemene Engelse benaming is overigens 'hex key', met een duidelijke verwijzing naar de hexagonale vorm van het gat.

Maar waarom noemen wij het dan een inbussleutel? De naam van de inbus is een verwijzing naar het Duitse bedrijf Bauer & Schaurte Karcher dat de vinding in 1936 patenteerde. De naam bestaat uit de beginletters van Innensechskantschraube Bauer und Schaurte. Het is dus gewoon de binnenzeskantsschroef van Bauer & Schaurte. Er zijn een heleboel mensen die het 'imbus' noemen (met een m), maar dat is zoals je kunt zien geen correcte afleiding.

Het woord 'inbus' heeft dus geen Zweedse oorsprong. Daar wordt de inbussleutel 'insexnyckel' genoemd, waarbij het handig is om te weten dat 'sex' Zweeds is voor 'zes'. En 'nyckel' betekent - net als het Noorse nøkkel waar ik hierboven over schreef - gewoon 'sleutel'.

De inbussleutel heeft dus niet echt een Zweedse oorsprong. Maar IKEA heeft inmiddels wel een enorme hoeveelheid inbussleutels bij zijn producten geleverd en daarmee flink bijgedragen aan de populariteit van het gereedschap. Het is dus wel toepasselijk dat je naar IKEA in Delft kunt fietsen over het 'Inbuspad'.

dinsdag 5 juli 2011

Wie krijgt een straatnaam: de burgemeester of de kleinzoon?

Onlangs is in Vorst (Brussel) een straatnaam genoemd naar Toots Thielemans, de wereldberoemde mondharmonicavirtuoos. En het bijzondere is: Toots Thielemans was er zelf bij aanwezig.

Waarom is dat zo bijzonder? In het algemeen worden er nooit straatnamen naar nog levende personen genoemd. Op sommige plaatsen mogen pas straatnamen naar mensen worden vernoemd als die minimaal tien jaar dood zijn. Het risico is namelijk dat je later spijt gaat krijgen van de vernoeming, bijvoorbeeld omdat de persoon bij nadere beschouwing helemaal niet zo bijzonder was. Of omdat de persoon later helemaal niet zo'n goed mens bleek te zijn. Maar Toots Thielemans is dat risico wel waard: hij is nu immers al een legende. De kans dat Thielemans in de rest van zijn leven alsnog een keer het foute pad inslaat, is niet zo groot. Niet alleen omdat hij al bijna 90 jaar is, maar vooral ook omdat het een bijzonder vriendelijke oude man is.

Dat het niet handig is om straatnamen te noemen naar nog levende personen bleek ook afgelopen maand. In Voorschoten hebben ze een laan genoemd naar oud-burgemeester Verver: de Burgemeester Ververlaan. Wilma Verver vond dat haar meisjesnaam er ook bij moest, en dus werd de naam later veranderd in 'Burgemeester Verver-Aartselaan'. Die naamsverandering maakt de straatnaam niet echt duidelijker, en bovendien leverde het wat gedoe op voor de bewoners. Maar de problemen begonnen pas echt toen Wilma Verver als burgemeester van Schiedam in opspraak kwam en van machtsmisbruik beschuldigd werd. De negatieve publiciteit werd haar te veel en dus nam ze ontslag. En toen vroegen ze zich in Voorschoten af of ze wel zo blij moesten zijn met hun Burgemeester Verver-Aartselaan...

De regel dat je straatnamen beter niet kunt noemen naar nog levende personen is er niet voor niks. Zoals een inwoner van de Burgemeester Verver-Aartselaan het zei: "Ik vind het maar vreemd dat de gemeente Voorschoten een straat vernoemt naar iemand die nog leeft én nog rottigheid uit kan halen. Hierdoor hebben wij wél negatieve associaties met de persoon waar onze straat naar vernoemd is." Als je al een straat vernoemt naar een nog levend persoon, denk daar dan in ieder geval even heel goed over na.

De grootvader van Toots Thielemans was ooit burgemeester in Vorst. Blijkbaar is het veiliger om een straat niet naar de burgemeester te noemen, maar naar zijn kleinzoon...

Bronnen: Toots Thielemans, Burgemeester Verver-Aartse
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...